🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:50:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ओजस्
ojas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओजस् n. (√ वज्, or उज्; cf. उग्र), bodily strength, vigour, energy, ability, power, RV.; AV.; TS.; AitBr.; MBh. &c.
vitality (the principle of vital warmth and action throughout the body), Suśr. &c.
(in rhet.) elaborate style (abounding with compounds)
vigorous or emphatic expression, Sāh.; Vām.
water, L.
light, splendour, lustre, L.
manifestation, appearance, L.
support, L.
ओजस् m. N. of a Yakṣa, BhP.;
ओजस् [cf. Zd. avjaṅh, ‘power’; Gk. ὑγ-ιές, αὐγ-ή, ἐρι-αυγής; Lat. vigēre, augere, augur, augus-tus, auxilium; Goth. aukan, Eng. eke.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (235,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओजस् n. 1 Bodily strength, vigour; energy, ability. --2 Vitality. --3 Virility, the generative faculty. --4 Splendour, light. --5 (In Rhet). [] An elaborate form of style, abundance of compounds; (considered by Daṇḍin to be the ‘soul of prose’); ओजः समासभूयस्त्वमेतद्गद्यस्य जीवितम् Kāv. 1. 80; see K. P. 8 also; said to be of 5 kinds in R. G. --6 (In astr.) Each alternate sign of the zodiac (as the first, third &c.). --7 Water. --8 Matallic lustre. --9 Manifestation, appearance. --10 Skill in the use of weapons.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0360-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओजस् न० उब्ज--असुन् बलोपे गुणः । १ दीप्तौ २ अवष्टम्भे, ३ प्राणबले, ४ प्रकाशे, ५ सामर्थ्ये ६ ज्योतिबोक्ते प्रथमतृती- यादौ विषमराशौ, ७ शस्त्रादिकौशले ८ धातुतेजसिं, वने- न्द्रियाणां ९ पाटवे, १० काव्यगुणभेदे, ११ गौ गा० रीत्याम्, [] वैद्यकोक्ते, “भ्रमरैः फलपुष्पेभ्यो यथा सम्भ्रियते मधु । तद्वदोजः शरीरेभ्यो धातुभिर्भ्रियते नृणाम्” इति १२ लक्षणे धातुरसपोषके वस्तुभेदे च । अच् । ओजशब्दोऽप्यत्र । ओजःस्वरूपं मिता० स्मृत्यन्तरे दर्शितं यथा । “हृदि तिष्ठति यत् शुद्ध्वमीषदुष्णं सपीतकम् । ओजः शरीरे संख्यातं तन्नाशान्नाशमृच्छति” । “पुनर्द्धात्रीं पुनर्गर्भमोजस्तस्य प्रधा- वति । अष्टमेमास्यतोगर्भोजातः प्राणैर्वियुज्यते” या० स्मृतिः सुश्रुते तु बलपर्य्यायत्वमस्वोक्त्वा तत्फलान्युक्तानि यथा “बललक्षणं बलक्षयलक्षणमत ऊर्द्ध्वं वक्ष्यामः । तत्र रसा- दोनां शुक्रान्तानां धातूनां यत्परं तेजस्तत्स्वल्वोजस्तदेव बलमित्युच्यते स्वशास्त्रसिद्धान्तात् । तत्र बलेन स्थितीप- चितमांसता सर्व्वचेष्टास्वप्रतिघातः स्वरर्ण्णप्रसादो बाह्या- नामाभ्यन्तराणाञ्च करणानामात्मकार्य्यप्रतिपत्तिर्भवति । भवन्ति चात्र । “ओजः सोमात्मकं स्निग्धं शुक्लं शीतं स्थिरं सरम् । विविक्तं मृदु मृत्स्नञ्च प्राणायतनमुत्त- म् । देहस्यावयवस्तेन व्याप्तो भवति देहिनान् । तदभा- वाच्च शीर्य्यन्ते शरीराणि शरीरिणाम् । अभिघातात्क्ष- यात्कोपाच्छोकाद्ध्यानात् श्रमात् क्षुधः । ओजः सङ्क्षीयते ह्मेभ्यो धातुग्रहणनिःसृतम् । तेजः समीरितं तस्माद्वि- स्रंसयति देहिनः । तस्य विस्रंसो व्यापत् क्षय इति लि- ङ्गानि व्यापन्नस्य भवन्ति । सन्धिविश्लेषो गात्राणां स- दनं दोषच्यबनं क्रियासन्निरोधश्च विस्रंसे । स्तब्धगुरुगा- त्रता वातशोथोवर्ण्णभेदो ग्लानिस्तन्द्रा निद्रा च व्यापन्ने । मूर्च्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापो मरणमिति क्षये । भ वन्ति चात्र । “एते दोषा बलस्योक्ता व्यापद्विस्रंसन- क्षयाः । विश्लेषसादौ गात्राणां दोषविस्रंसनक्षयाः । अप्राचुर्य्यं क्रियाणाञ्च बलविस्रंसलक्षणम् । गुसत्वं स्त- ब्धताङ्गेषु ग्लानिर्व्वर्ण्णस्य भेदनम् । तन्द्रा निद्रा वात शोथौ बलव्यापदि लक्षणम् । मूर्च्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापोऽज्ञानमेव च । पूर्व्वोक्तानि च लिङ्गानि मरणञ्च बलक्षये । तत्र विस्रंसे व्यापन्ने च क्रियाविशेषैरविरुद्धै- र्बलमास्थापयेत् । नष्टसंज्ञमितरञ्च वर्जयेत्” । “ओजः समाभूयस्त्वं मांसलं पदडम्बर” मित्युक्तलक्षणः काव्य गुणभेदः । सा० द० तु “रसस्याङ्गित्वमाप्तस्य धर्म्माः शौर्य्यादयो यथा । एवं माधुर्य्यमोजोऽथ प्रसाद इति ते” त्रिधा इति गुणान् विभज्य तत्तल्लक्षणमुक्तम् “ओज- श्चित्तस्य विस्ताररूपं दीप्तत्वमुच्यते । वीरबीभत् स रौद्रेषु क्रमेणाधिक्य मस्य तु” इति । तद्व्यञ्जकवर्णादयश्च तत्रोक्ताः । [] “वगस्याद्यतृतीयाभ्यां युक्तौ वर्ण्णौ तदन्तिमौ । उपर्य्यधोद्बया र्वा स्यात् रेफः टठडढैः सह शकारश्च षकारश्च तस्य व्यञ्जकताङ्गताः तथा समासबहुला घटनौद्धत्यशालिनी” “रुद्रौजसा तु प्रहृतं त्वयाऽस्याम्” रघुः । “महाभूतादि वृत्तौजाः प्रादुरासीत्तमोनुद” “पुरुषाणां महौजसाम्” “महात्मानो महौजसः” इति मनुः । अतस्तृतीयायाः कृतादौ अलुक् । ओजसाकृतम् तस्यापत्यम् इञ् । औज- साकृतिः तदपत्ये । ५ तद्विशिष्टे त्रि० ततः भृशा० अभू- ततद्भावे क्यङ् सलोपश्च । “ओजायते औजायमाना तस्यार्घ्यं प्रणीय जनकात्मजा” भट्टिः । “ओजायमान- स्तन्वस्य शुम्भते” ऋ० १, १४०, ६ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1556-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें