🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:04:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ओषधिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ओषधिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ओषधिः

अर्थ: ओष-धा-कि, स्त्रियां ड़ीष्

संस्कृत: फलपाकान्तसस्याः

व्युत्पत्ति: ओष-धा-कि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ओषधि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ओषधि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ओषधि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाओषधिःओषधीओषधयः
द्वितीयाओषधिम्ओषधीओषधीः
तृतीयाओषध्याओषधिभ्याम्ओषधिभिः
चतुर्थीओषधये / ओषध्यैओषधिभ्याम्ओषधिभ्यः
पञ्चमीओषधेः / ओषध्याःओषधिभ्याम्ओषधिभ्यः
षष्ठीओषधेः / ओषध्याःओषध्योःओषधीनाम्
सप्तमीओषधौ / ओषध्याम्ओषध्योःओषधिषु
सम्बोधनहे ओषधेहे ओषधीहे ओषधयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ओषधि
ओषधि
oṣadhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
फल पकने पर नष्ट होने वाले पौधे (2.4.6)
(वनस्पति-) जाति मात्र को कहने के लिये 'ओषधि' (स्त्री॰), और (जाति न कहक (2.4.135) औषध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ओषधि, ओषधी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वनस्पति । जड़ी बूटी जो दवा में काम आवे । उ॰—ज्वर दइमारे ने उन्हें थोड़े ही दिनों में निर्बल कर दिया, पर ओषधी अच्छी की । श्यामा॰, पृ॰ ६२ ।
२. पौधे जो हर एक बार फलकर सूख जाते हैं । जैसे,—गेहूँ, जौ इत्यादि । यौ॰—औषधिपति । ओषधीश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओष-धि f. (etym. doubtful; probably fr. ओष above, ‘light-containing’, see ŚBr. ii, 2, 4, 5; Nir. ix, 27) a herb, plant, simple, esp. any medicinal herb, RV.; AV.; ŚBr.; MBh. &c.
an annual plant or herb (which dies after becoming ripe), Mn. i, 46, &c.; Suśr. i, 4, 16; 18; Yājñ. &c.
a remedy in general, Suśr. i, 4, 15.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (236,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओषधिः, --धी f. [ओषः पाको धीयते अत्र, -धा कि Tv.] 1 A herb, plant (in general); ओषध्यः फलपाकांताः Ms. 1. 46; cf. संजीवन˚. --2 A medicinal plant or drug. --3 An annual plant or herb which dies after becoming ripe. --Comp. --ईशः,--गर्भः, --नाथः the moon (as presiding over and feeding plants); cf. पुष्णामि चौषधीः सवोः सोमो भूत्वा रसात्मकः Bg. 15. 13; R. 2. 73: Ku. 7. 1; Ś. 4. 2. --ज a. produced from plants. --(जः) fire. --धरः, --पतिः {1} a dealer in medicinal drugs. {2} a physician. {3} the moon; Śi. 9. 36 (where it means ‘physician’ also). --प्रस्थः the capital of Himālaya; तत्प्रयातौषधिप्रस्थं स्थितये हिमवत्पुरं Ku. 6. 33, 36.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0361-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओषधि(धी) स्त्री ओषः पाको धीयतेऽत्र ओष + धा--कि जातिविषयत्वाद् स्त्रीत्वे वा ङीष् ओषधी च । फलपाका- न्ते व्रीहियवादौ स्थावरभेदे । ओषधिश्च स्थावरभेदो यथाह सुश्रुतः “तासां स्थावराश्चतुर्विधाः वनस्पतयो वृक्षा वीरुध ओषधयः । तास्वपुष्पाः फलसन्तो वनस्पतयः । पुष्पफलवन्तो वृक्षाः प्रतानवत्यः स्तम्बिन्यश्च वीरुधः । फलपाकान्ता ओषधयः” मनुरप्याह “उद्भिज्जाः स्थाव- राज्ञेया वीजकाण्डप्ररोहिणः । ओषध्यः फलपाकान्ता बहुपुष्पफलोपगाः । अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः । पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षास्तूभयतः स्मृताः । गुच्छ गुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः । वीजकाण्डरुहा- [] श्चैव प्रताना वल्ल्य एव च । तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्म्महेतुना । अन्तःसंज्ञाभवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः” । ओषधीनामुत्पत्तिः तन्निर्वचनञ्च” “तां (आहु- तिम्) हैनां नाभिराधयांचकार केशमिश्रेव हास तां व्यौक्षदोषं धयेति तत ओषधयः समभवंस्तस्मा- दोषधयो नाम” शत० ब्रा० २, २, ३, ५ दर्शितम् । “ता- ञ्चाहुतिं तस्मिन्नग्नौ व्यौक्षत् अत्यजत् इदमाहुतिद्रव्यम् ओषं पक्वं कृत्वा धय पिवेति अग्नौ प्रक्षिप्तात्तस्मादोषधयः पृथिव्यां समभवन्” भा० । निरु० “या ओषधीः पूर्वजा- ताः” इत्येतामृचमधिकृत्य अन्याऽपि निरुक्तिर्दर्शिता “ओ- षधय ओषं धयन्तीति वौषत्येनाधयतोति वा दोषंधय- न्तीति वा” । सर्वत्र पृषो० । भाग० ३, १० अ० स्थावराणां षड्भेदा उक्ताः यथा “सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षड्विधस्तस्थुषां चयः । वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधोद्रुमाः । उत्- स्रोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पर्शा विशेषिणः” १९, २०, श्लो० । “मुखमेव मुख्यः प्रथमः मुख्यसर्गः तस्थूषां स्थावरा- णाम् । षडविधत्वमेवाह ये पुष्पं विना फलन्ति ते वन- स्पतयः, १ ओषधयः फलपाकान्ताः २, लता आरोहणा- पेक्षाः ३ त्वक्सारा वेण्वादयः४ लता एव काठिन्येना- रोहणानपेक्षा वीरुधः, ५ ये पुष्पैः फलन्ति ते द्रुमाः ६ तेषां साधारणलक्षणमाह ऊर्द्ध्वं स्रोत आहारसञ्चारो येषां ते तमःप्रधाना अव्यक्तचैतन्या अन्तःस्पर्शमेव जानन्ति नान्यत् तदप्यन्तरेव न बहिः, विशेषिणः अव्यवस्थितपार- णामाद्यनेकभेदवन्तः” श्रीधरः । तत्र भैषज्योपयोगिनीः कतिचिदोषधीः सुश्रुतो लक्षणसहिता दर्शयामास यथा “अथ वक्ष्यामि विज्ञानमोषधीनां पृथक् पृथक् । मण्डलैः कपिलैश्चित्रैः सर्पाभा पञ्चपर्णिनी । पञ्चारत्निप्रमाणा या विज्ञेयाऽजगरी१ बुधैः । निष्पत्रा कनकाभासा मूले द्व्यङ्गु- लसम्मिता । सर्पाकारा लोहितान्ता श्वेतकापोति २ रुच्यते । द्विपर्णिनीं मूलभवामरुणां कृष्णमण्डलाम् । द्व्यरत्निमात्रां जानोयाद्नोनसीं ३ गोनसाकृतिम् । सक्षीरां रोमशां मृद्वीं रसेनेक्षुरसोपमाम् । एवंरूपरसाञ्चापि कृष्णकापोति ४ । मादिशेत् । कृष्णसर्पस्वरूपेण वाराही ५ कन्दसम्भवा । एकपत्रा महावीर्य्या भिन्नाञ्जनसमप्रभा । छत्रातिच्छत्रक ६, ७ विद्याद्रक्षोघ्ने कन्दसम्भवे । जरामृत्युनिवारिण्यौ श्वेत- कापोतिसंस्थिते । कान्तर्द्वादशभिः पत्रैर्म्मयूराङ्गरुहो- पमैः । कन्दजा काञ्चनक्षीरी कन्या ८ नाम महौषधी । करेणुः ९ सुबहुक्षीरा कन्देन गजरूपिणी । हस्तिकर्ण- [] पलाशस्य तुल्यपर्णा द्विपर्णिनी । अजास्तनाभकन्दा तु सक्षीरा क्षुपरूपिणी । अजा १० महौषधी ज्ञेया शङ्खकुन्दे- न्दुपाण्डुरा । श्वेतां विचित्रकुसुमां काकादन्या समां क्षु- पाम् । चक्रका ११ मोषधीं विद्याज्जरामृत्युनिवारिणीम् । मूलिनी पञ्चभिः पत्रैः सुरक्तांशुककोमलैः । आदित्य- पर्णिनी १२ ज्ञेया सदादित्यानुवर्त्तिनी । कनकाभा जलान्तेषु सर्वतः परिसर्पति । सक्षीरा पद्मिनीप्रख्या देवी ब्रह्म- सुवर्चला १३ । अरत्निमात्रक्षुपका पत्रैर्द्व्यङ्गुलसम्मितैः । पुष्पैर्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओषधिः, स्त्री, (ओषो धीयतेऽत्र । ओष + धा + कि ।) फलपाकान्तवृक्षादिः । कदली धान्यमि- त्यादिः । इत्यमरः ॥ (यदाह मनुः । १ । ४६ । “उद्भिज्जाः स्थावरा ज्ञेया वीजकाण्डाप्ररोहिणः । ओषध्यः फलपाकान्ताः बहुपुष्पफलोपगाः” ॥ तथा, कुमारे १ । १० । “भवन्ति यत्रौषधयो रजन्याम्” । तथा ७ । १ “अथौषधीनामधिपस्य वृद्धौ” । “ओषधयः प्रशुष्यन्ति गवादीनां पयां- सिच । इति हारीते प्रथमस्थाने ॥ ४ अध्याये ॥ “ओषधीर्नामरूपाभ्यां जानते ह्यजपा वने । अविपाश्चैव गोपाश्च ये चान्ये वनवासिनः ॥ न नामज्ञानमात्रेण रूपज्ञानेन वा पुनः । ओषधीनाम्पराम्प्राप्तिं कश्चिद्वेदितुमर्हति ॥ योगविन्नामरूपज्ञस्तासां तत्त्वविदुच्यते । किं पुनर्यो विजानीयादोषधीः सर्व्वथा भिषक् ॥ योगमासान्तु यो विद्याद्देशकालोपपादितम् । पुरुषं पुरुषं वीक्ष्य स विज्ञेयो भिषक्तमः” ॥ इति चरके सूत्रस्याने ॥ १ अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-303-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ओषधि" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ओषधिःओषधि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ओषधि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ओषधिः 📚 ➤ ओष-धा-कि, स्त्रियां ड़ीष्
संस्कृत: फलपाकान्तसस्याः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ओषधि 📚ओषधी संज्ञा स्त्री॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ओषधि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें