🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:15:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

और्द

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

और्दे

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

और्दे

अर्थ: नापना, गिनना, क्रीडा करना, खेलना

संस्कृत: माने क्रीडायां आस्वादने च

अंग्रेज़ी: to measure,to leap, to jump, to taste,to grant,to be cheerful

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊर्द् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ऊर्द् (भ्वादिगण) · अर्थ: नापना, गिनना, क्रीडा करना, खेलना (माने क्रीडायां आस्वादने च)

लङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऔर्दतऔर्देताम्और्दन्त
मध्यमऔर्दथाःऔर्देथाम्और्दध्वम्
उत्तमऔर्देऔर्दावहिऔर्दामहि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ऊर्दते · लिट् (आत्मने.): ऊर्दाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): ऊर्दिता · लृट् (आत्मने.): ऊर्दिष्यते · लोट् (आत्मने.): ऊर्दताम् · लङ् (आत्मने.): और्दत · विधिलिङ् (आत्मने.): ऊर्देत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ऊर्दिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): और्दिष्ट · लृङ् (आत्मने.): और्दिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऊर्दन · ण्वुल्: ऊर्दकः · तृच्: ऊर्दिता · ण्यत्: ऊर्द्यः · तव्य: ऊर्दितव्यः · अनीयर्: ऊर्दनीयः · क्त: ऊर्दितः · क्तवतु: ऊर्दितवान् · शानच्: ऊर्दमानः · क्त्वा: ऊर्दित्वा · ल्यप्: प्रोर्द्य · तुमुन्: ऊर्दितुम् · णमुल्: ऊर्दम् · घञ्: ऊर्दः · क्तिन्: ऊर्ति · क्वसु: ऊर्दाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऊर्द्
ऊर्द्
ūrd
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊर्द् or उर्द् cl. 1. Ā. ऊर्दते, ऊर्दांचक्रे, ऊर्दिता, ऊर्दिष्यते, और्दिष्ट, Dhātup. ii, 19, to measure, L.; to play, be cheerful, L.; to taste, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (222,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
और्देऊर्द् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

और्दे 📚 ➤ नापना, गिनना, क्रीडा करना, खेलना
संस्कृत: माने क्रीडायां आस्वादने च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऊर्द् 📚or उर्द् cl. 1. Ā. ऊर्दते, ऊर्दांचक्रे, ऊर्दिता, ऊर्दिष्यते, और्दिष्ट,…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें