🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:36:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कंजः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कंजः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कंजः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (fr. कम् = क3 and ज), ‘produced from the head’, the hair, L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कंज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कंज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकंजःकंजौकंजाः
द्वितीयाकंजम्कंजौकंजान्
तृतीयाकंजेनकंजाभ्याम्कंजैः
चतुर्थीकंजायकंजाभ्याम्कंजेभ्यः
पञ्चमीकंजात् / कंजाद्कंजाभ्याम्कंजेभ्यः
षष्ठीकंजस्यकंजयोःकंजानाम्
सप्तमीकंजेकंजयोःकंजेषु
सम्बोधनहे कंजहे कंजौहे कंजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कंज
कंज
kaṃja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कंज संज्ञा पुं॰ [सं॰ कञ्ज]
१. ब्रह्मा ।
२. कमल । यौ॰—कंजज = ब्रह्मा । उ॰—कंजज की मति सी बड़भागी । श्री रहि मंदिर सों अनुरागी ।—केशव (शब्द॰) ।
३. चरण की एक रेखा जिसे कमल या पद्म कहते हैं । यह विष्णु के चरण में मानी गई है ।
४. अमृत ।
५. सिर के बाला केश ।
कंज अवलि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कञ्ज+आवलि] दे॰ कंजावलि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कं-ज m. (fr. कम् = 3. क and ज), ‘produced from the head’, the hair, L.
‘produced from water’, N. of Brahmā, L.
कं-ज n. a lotus, R.; BhP.
Amṛta, the food of the gods, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (243,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कंजः 1 The hair. --2 N. of Brahmā. --जं 1 A lotus. --2 Ambrosia, nectar. --Comp. --जंः N. of Brahmā. --नाभः N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0368-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कञ्ज पु० कम् जले जायवे । चतुरामने हिरण्यगर्भे “अप एव ससर्ज्जादौ तासु वीजमवासृजत्” “तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा” मनूक्तेस्तस्य जलेजातत्वात्तथात्वम् । २ पद्मे “चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्खगदाधरम्” भाग० ३, २, ९ । २ अमृते च न० भेदिनिः । तत्र पद्मस्य जलजातत्वात् अमृतस्य समुद्रोत्पन्नत्वात्तथात्वम् अमृतशब्दे विवृतिः । कम् [] शिरसि जायते जन कर्त्तरि--ड । ४ केशे पु० मेदितिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1618-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कञ्जं, क्ली, (कम् क्षीरोदधौ जायते सागरस्यापि जलमयत्वात् तद्वति इति सूच्यते । कम् जले जातम् । जनेः कर्त्तरि डः ।) अमृतम् । पद्मम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । ८ । ६ । ३ । “विरिञ्चो भगवान् दृष्ट्वा सह शर्व्वेण तां तनुम् । स्वच्छामरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम्” ॥)
कञ्जः, पुं, (कम् के जले शिरसि च जायते । जनेर्डः ।) ब्रह्मा । केशः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-008-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कंज" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कंजःकंज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कंजः 📚 ➤ ब्रह्मा उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (fr. कम् = क3 and ज), ‘produced from the head’, the hair, L.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कंज 📚ब्रह्मा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें