🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:33:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ककुद्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ककुद्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ककुद्

अर्थ: कं सुखं कौति सूचयति--क-कु-क्विप्,तुकागमः,तस्य दः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ककुद् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ककुद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ककुद् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाककुद् / ककुत्ककुदौककुदः
द्वितीयाककुदम्ककुदौककुदः
तृतीयाककुदाककुद्भ्याम्ककुद्भिः
चतुर्थीककुदेककुद्भ्याम्ककुद्भ्यः
पञ्चमीककुदःककुद्भ्याम्ककुद्भ्यः
षष्ठीककुदःककुदोःककुदाम्
सप्तमीककुदिककुदोःककुत्सु
सम्बोधनहे ककुद् / हे ककुत्हे ककुदौहे ककुदः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ककुद्
ककुद्
kakud
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ककुद् १ वि॰ [सं॰] प्रधान । श्रेष्ठ [को॰] ।
ककुद् २ संज्ञा पुं॰ १ बैल के कंधे का कूबड़ । डिल्ला ।
२. राजचिह्न । उ॰— ककुद साधु के अंग । —केशव ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ११९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ककुद् त्, f. a peak or summit (Lat. cacumen)
chief, head, RV. viii, 44, 16; AV. vi, 86, 3; TS.; ŚBr.
any projecting corner or projection (as of a plough), BhP. v, 25, 7
the hump on the shoulders of the Indian bullock, AV.; TS.; BhP. &c.
the hump (of a man), Kathās.
N. of a metre (= ककुभ्), TS.
an ensign or symbol of royalty (as the white parasol &c.)
N. of a daughter of Dakṣa and wife of Dharma
(cf. त्रि-ककुद्, स्थूल-ककुद्, &c., where the form ककुद् is said to be substituted for ककुद below, Pāṇ. v, 4, 146; 147.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (241,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ककुद् f. 1 A summit, peak. --2 Chief, head; see ककुद below. --3 The hump on the shoulders of the Indian bull. --4 A horn. --5 An ensign or symbol of royalty (as the छत्र, चामर &c.). --6 Any projecting corner. --7 N. of a daughter of Dakṣa and wife of Dharma. (According to Pāṇini V. 4. 146-147 ककुद् is the form to be substituted for ककुद in adj. or Bah. comps.; e. g. त्रिककुद्). --Comp. --स्थः [ककुदि तिष्ठतीति] an epithet of Puraṃjaya, son of Śaśāda, a king of the solar race, and a descendant of Ikṣvāku; इक्ष्वाकुवंश्यः ककुदं नृपाणां ककुत्स्थ इत्याहितलक्षणोऽभूत् R. 6. 71. [Mythology relates that, when in their war with the demons, the gods were often worsted, they, headed by Indra, [] went to the powerful king Puraṃjaya, and requested him to be their friend in battle. The latter consented to do so, provided Indra carried him on his shoulders. Indra accordingly assumed the form of a bull, and Puraṃjaya, seated on its hump, completely vanquished the demons. Puraṃjaya is, therefore, called Kakutstha ‘standing on a hump’].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0366-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ककुद् स्त्री कं सुखं कौति कु--शब्दे क्विप् तुक् च पृषो० तस्यदः । वृषस्कन्धपृष्ठमांसपिण्डाकारे, (झुंड) इति ख्याते १ वृषा- ङ्गभेदे २ श्वेतच्छत्रादौ नृपचिह्नै, ३ प्रधाने, ४ पर्व्वताग्रभागे च । “आस्यं विवृत्य ककुदि पाणिना प्राक्षिपच्छनैः” भा० अनु० २९१ अ० । ककुदिस्थितः ककुत्स्थशब्दे उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1605,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ककुद्ककुद् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ककुद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ककुद् 📚 ➤ कं सुखं कौति सूचयति--क-कु-क्विप्,तुकागमः,तस्य दः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ककुद् 📚प्रधान । श्रेष्ठ🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें