🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:13:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कटंकट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कटंकट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कटंकट

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: N. of Śiva, MBh.; Yājñ.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कटंकट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कटंकट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकटंकटःकटंकटौकटंकटाः
द्वितीयाकटंकटम्कटंकटौकटंकटान्
तृतीयाकटंकटेनकटंकटाभ्याम्कटंकटैः
चतुर्थीकटंकटायकटंकटाभ्याम्कटंकटेभ्यः
पञ्चमीकटंकटात् / कटंकटाद्कटंकटाभ्याम्कटंकटेभ्यः
षष्ठीकटंकटस्यकटंकटयोःकटंकटानाम्
सप्तमीकटंकटेकटंकटयोःकटंकटेषु
सम्बोधनहे कटंकटहे कटंकटौहे कटंकटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कटंकट
कटंकट
kaṭaṃkaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कटंकट संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कटड्कट]
१. आग । अग्नि ।
२. सोना । सुवर्ण ।
३. चित्रक वृक्ष ।
४. गणेश ।
५. शिव [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कट—ं-कट m. N. of Śiva, MBh.; Yājñ.
of Agni, AgP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (243,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटंकटः 1 Fire. --2 Gold. --3 N. of Gaṇeśa; Y. 1. 285. --4 N. of Śiva. --5 The चित्रक tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0369-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटङ्कट पु० कटं शवं कटति ज्वालया आवृणोति कट--बा० स्वच् । १ वह्नौ “कटङ्कटाय भावाय नमः पञ्चपलाय च” अग्निपु० “खली कालकटङ्कटः” भा० अनु० १७ अ० । शिव- नामसु कालाग्निरूपतया तस्य कालकटङ्कटनामता । उप- चरात् वह्निजे २ स्वर्ण्णे ३ चित्रकवृक्षे तस्य तन्नामनामत्वात् ४ मणेशे च । गणपतिकल्पे याज्ञ० स्मृतौ “मितश्च संमि- तश्चैव तथा शालकटङ्कटौ । कुष्माण्डो राजपुत्रश्चेत्यन्ते खाहासमान्वितैः” “मितसम्मितादिभिर्विनायकस्य ना- [] मभिः स्वाहान्तैर्जुहुयादितिः” मिताक्षरायामुक्तेः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1619-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटङ्कटः, पुं, (कटं शवं कटति ज्वालया आवृणो- तीति । कट + कट् + बाहुलकात् खच् ।) अग्निः । यथा, -- “कटङ्कटाय भीमाय नमः पञ्चपलाय च । अघोरघोररूपाय घोरघोरतराय च” ॥ इति वह्निपुराणे अग्निस्तवनामाध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-009-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कटंकटकटंकट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कटंकट 📚 ➤ आग । अग्नि उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): N. of Śiva, MBh.; Yājñ.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कटंकट 📚आग । अग्नि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कटंकट = कट + ं-कट तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें