🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:04:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कटाछ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कट+आछः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कट

अर्थ: बरसना, घेरना, समीप जाना

संस्कृत: वर्षावरणयोः

अंग्रेज़ी: to rain, to approach, to cover, to surround

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. कट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कट् (भ्वादिगण) · अर्थ: बरसना, घेरना, समीप जाना (वर्षावरणयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकटतात् / कटताद् / कटतुकटताम्कटन्तु
मध्यमकट / कटतात् / कटताद्कटतम्कटत
उत्तमकटानिकटावकटाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कटति · लिट्: चकाट · लुट्: कटिता · लृट्: कटिष्यति · लोट्: कटतात् · लङ्: अकटत् · विधिलिङ्: कटेत् · आशीर्लिङ्: कट्यात् · लुङ्: अकटीत् · लृङ्: अकटिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कटन · ण्वुल्: काटकः · तृच्: कटिता · ण्यत्: काट्यः · तव्य: कटितव्यः · अनीयर्: कटनीयः · क्त: कटितः · क्तवतु: कटितवान् · शतृ: कटन् · स्य-शतृ: कटिष्यन् · क्त्वा: कटित्वा · ल्यप्: प्रकट्य · तुमुन्: कटितुम् · णमुल्: काटम् · घञ्: काटः · क्तिन्: कट्टि · क्वसु: चकट्वान्

आछः

अर्थ: काटना, कतरना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: छेदने

अंग्रेज़ी: to cut,to mow

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + छो + अच्
  2. छा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + छो + अच्
  3. छा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + छो + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — छा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछाःछौछाः
द्वितीयाछाम्छौछः
तृतीयाछाछाभ्याम्छाभिः
चतुर्थीछेछाभ्याम्छाभ्यः
पञ्चमीछःछाभ्याम्छाभ्यः
षष्ठीछःछोःछाम्
सप्तमीछिछोःछासु
सम्बोधनहे छाःहे छौहे छाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — छो (दिवादिगण) · अर्थ: काटना, कतरना (छेदने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमछ्यतिछ्यतःछ्यन्ति
मध्यमछ्यसिछ्यथःछ्यथ
उत्तमछ्यामिछ्यावःछ्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: छ्यति · लिट्: चच्छौ · लुट्: छाता · लृट्: छास्यति · लोट्: छ्यतात् · लङ्: अच्छ्यत् · विधिलिङ्: छ्येत् · आशीर्लिङ्: छायात् · लुङ्: अच्छात् · लृङ्: अच्छास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: छान · ण्वुल्: छायकः · तृच्: छाता · यत्: छेयः · तव्य: छातव्यः · अनीयर्: छानीयः · क्त: छितः · क्तवतु: छितवान् · शतृ: छ्यन् · स्य-शतृ: छास्यन् · क्त्वा: छित्वा · ल्यप्: प्रच्छाय · तुमुन्: छातुम् · णमुल्: छायम् · घञ्: छायः · क्तिन्: छिति · क्वसु: चच्छिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कट्
कट्
kaṭ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
कूल्हे की हड्डी (2.6.75) श्रोणिफलक
हाथी की कनपटी (2.8.37) गण्ड
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कट् cl. 1. P. कटति or कण्टति, to go, Dhātup. ix, 33.
2. कट् cl. 1. P. कटति, चकाट, कटिता, &c. to rain; to surround; to encompass, cover, screen; to divide, Dhātup. ix, 6 (cf. √ चट्.)
3. कट् ind. a particle of exclamation, TĀr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (243,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कट्, कंट् {c1c} P. (कटति or कंटति) To go.
कट् {c1c} P. (कटति, अकटीत्, कटितुं) 1 To rain. --2 To surround. --3 To encompass, cover or screen.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0368-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कटकट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
आछःछा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + छो + अच् 📚
अन्य सम्भावना: छा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + छो + अच् | छा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + छो + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कट 📚 ➤ बरसना, घेरना, समीप जाना
संस्कृत: वर्षावरणयोः

आछः 📚 ➤ काटना, कतरना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: छेदने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कट् 📚cl. 1. P. कटति or कण्टति, to go, Dhātup. ix, 33🔵🟣
छा 📚आच्छादन । छिपाना🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कटाछकट + आछःदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आछः: आ + छो + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें