🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:19:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कटोल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कटोल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कटोल

अर्थ: चरपरा स्वाद

व्युत्पत्ति: कट्-ओलच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कटोल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कटोल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कटोल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकटोलःकटोलौकटोलाः
द्वितीयाकटोलम्कटोलौकटोलान्
तृतीयाकटोलेनकटोलाभ्याम्कटोलैः
चतुर्थीकटोलायकटोलाभ्याम्कटोलेभ्यः
पञ्चमीकटोलात् / कटोलाद्कटोलाभ्याम्कटोलेभ्यः
षष्ठीकटोलस्यकटोलयोःकटोलानाम्
सप्तमीकटोलेकटोलयोःकटोलेषु
सम्बोधनहे कटोलहे कटोलौहे कटोलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कटोल
कटोल
kaṭola
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कटोल १ वि॰ [सं॰] कड़वा । कटु [को॰] ।
कटोल २ संज्ञा पुं॰
१. कड़वापन । कटुता ।
२. चांडाल । निम्न वर्ग का एक व्यक्ति [को॰] । यौ॰.—कटोलवीण=एक प्रकार की वीणा जिसे चांडाल बजाते थे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटोल mfn. (Uṇ. i, 67) pungent, acrid, sharp
कटोल m. a Caṇḍāla.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (244,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटोल a. Pungent. --लः 1 A pungent flavour. --2 A man of an inferior and degraded tribe, a Cāṇḍāla. --Comp. --वीणा a kind of lute played by the Cāṇḍālas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0370-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटोल पु० कटति आवृणोत्यन्यरसम् कट--ओलच् । १ कटुरसे २ कटुरसयुक्ते त्रि० सि० कौ० । चण्डाले पुंस्त्री उणादिको० स्त्रियां ङीष् । स्वार्थेकन् । तत्रार्थे । कटोलकस्य चण्डालस्येव पादावस्य उपमानपूर्व्वकत्वेऽपि हस्त्यादि० नान्त्यलोपः । कटोलकपादः इत्येव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1624,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटोलः, पुं, (कटति सदाचारं मिष्टाद्यन्नरसञ्च आवृ- णोतीति । “कपिगतिगण्डिकटिपटिभ्य ओ- लच्” । उणां १ । ६७ । इति ओलच् ।) चण्डालः । इत्वुणादिकोषः ॥ कटुरसः । इति सिद्धान्तकौमु- द्यामुणादिवृत्तिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-011-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कटोलकटोल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कटोल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कटोल 📚 ➤ चरपरा स्वाद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कटोल 📚कड़वा । कटु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें