🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:22:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कणमणना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कणम्+अण-+ना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कणम्

अर्थ: अनाज का दाना

संस्कृत: सूक्ष्मम्, अतिसूक्ष्मधान्यांशः · पर्याय: स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण

व्युत्पत्ति: कण्-अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कण (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. कण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कण् + अच्
  3. कण् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  4. कण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कण् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकणःकणौकणाः
द्वितीयाकणम्कणौकणान्
तृतीयाकणेनकणाभ्याम्कणैः
चतुर्थीकणायकणाभ्याम्कणेभ्यः
पञ्चमीकणात् / कणाद्कणाभ्याम्कणेभ्यः
षष्ठीकणस्यकणयोःकणानाम्
सप्तमीकणेकणयोःकणेषु
सम्बोधनहे कणहे कणौहे कणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ना

अर्थ: नहीं, न

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. नृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. ना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. नस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. ना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. ना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कण
कण
kaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किनका । रवा । जर्रा । अत्यंत छोटा टुकड़ा ।
२. चावल की बारीक टुकड़ा । कना ।
३. अन्न के कुछ दाने । दो चार दाने ।
४. भिक्षा । दे॰ कन । उ॰—कण दैबो सौंप्यों ससुर बहु थोरहथी जानि ।—बिहारी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कण m. (Nir. vi, 30; related to कना, कनिष्ठ, कनीयस्, कन्या, in all of which smallness is implied, BRD.), a grain, grain of corn, single seed, AV. x, 9, 26
xi, 3, 5; KātyŚr.; Mn. &c.
a grain or particle (of dust), Ragh. i, 85; Vikr.
flake (of snow), Amar.
a drop (of water), Śak. 60 a; Megh.; BhP. &c.
a spark (of fire), Pañcat.
the spark or facet of a gem
any minute particle, atom, Prab.; Śāntiś.
कण n. a grain, single seed, Kathās. (cf. कनिष्ठ.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (245,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कणः 1 A grain, a single seed; तंडुलकणान् H. 1; Ms. 11. 93. --2 An atom or particle (of anything). --3 A very small quantity; द्रविन˚ Śānti. 1. 19; 3. 5. --4 A grain of dust; R. 1. 85; or of pollen; V. 2. 7. --5 A drop (of water) or spray; कणवाही मालिनीतरंगाणाम् Ś. 3. 7; अंबु˚, अश्रु˚ Me. 26, 45, 69; Amaru. 54. --6 An ear of corn. --7 Spark (as of fire). --8 The spark or facet of a gem. --9 Flake (of snow). --10 श्वेतजीरक. --णा 1 A kind of fly. --2 Long pepper. --3 Cumin seed. --णी 1 An atom, a drop. --2 A kind of corn. --3 The plant Premna Spinosa or Longifolia. --Comp. --अदः,--भक्षः, भुज् m. a nickname given to the philosopher who propounded the Vaiśeṣika system of philosophy (which may be said to be a ‘doctrine of atoms’). --अन्न a. one whose food consists of grains. ˚ता the state of one who is made to live on grains. --गुग्गुलः a kind of plant. --जीरः a white kind of cumin seed. --जीरकं small cumin seed. --भक्षः, भक्षकः, भुज् m. N. of Kaṇāda. --भक्षकः a kind of bird. --लाभः a whirlpool.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0371-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कण आर्त्तस्वरे भ्वा० पर० अक० सेट् । कणति अकाणीत् अकणीत् । ऋदित् । णिचि अचीकणत् त अचकणत् त । चकाण प्रनिकणति ।
कण गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । कणति अका(क)णीत् । घटादि० । णिचि कणयति ते
कण निमीलने वा चुरा० पर० अक० सेट् । काणयति ते । अचीकणत् त । काणयीम् यभूव आस चकार चक्रे काणः पक्षे पर० भ्वा० कणति अक(का)णीत् चकाण । निमीलनयत्र नेत्रादेः पक्ष्मावरणं सावयवस्याङ्गसङ्कोचनञ्च ।
कण पु० कण--निमीलने अच् । १ धान्यादेरतिसूक्ष्मांशे, राजनि० २ लेशे च वयवाल्पत्वेन तयोरवयवसङ्कोचवत्त्वात्तथा- त्वम् “तिलातसीसर्षपकणांश्चात्र प्रकिरेत्” सुश्रु० । “द्वाद- शाहं कणान्नता” याज्ञ० “नयनयुगलं कङ्कणभरम्” उद्भटः । “उद्यानानां नवजलकणैर्यूथिकाजालकानि” मेघ० । कणभक्षः कणादः । ३ वनजीरके स्त्री गौरा० ङीष् । अल्पार्थे टाप् । ४ क्षुद्रांशे ५ जीरके “शुण्ठीपादमिता क- णार्ण्णवमिता दीप्तायवान्योः क्रमात्” वैद्यकम् । “द्राक्षा- वल्लीनागवल्ली कणावल्लीशतावृतम्” काशी० । ६ पिप्- पल्याम्, ७ श्वेतजीरके च राजनि० । “कणान् वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं बा सकृन्निशि” मनुः अल्पांशे स्त्रीत्वमपि “कदलीफलमध्यस्थं कणामात्रमपक्वकम्” तिथित० । (कुमेरापोका) । ७ कुम्भरीमक्षिकायां स्त्री मेदि० । ८ महिषाख्यगुग्गुलौ न० “रुहिकाख्यं कणं दारु सिह्लकं सागुरुं सितम् । शङ्खं जातीफलं श्रीशे धूपानि स्युः प्रियाणि वै” ति० त० वामपु० । “कणं महिषाख्य गुग्गुलुः” रघु० भीमसेनो भीमवत् कणगुम्- [] गुलुः कण इत्युत्तरपदलोपात्तथेति चिन्तनीयम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1626,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कण ॠ आर्त्तस्वरे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-- [] परं--अकं--सेट् ।) ॠ अचीकणत् अचकाणत् । कणति भीतः । इति दुर्गादासः ॥
कण, म गतौ । इति कविकल्पद्रुमः । (भ्वां--परं-- सक्--सेट्--घटादि ।) म कणयति । इति दुर्गा- दासः ॥
कण, क निमीलने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-- परं--सकं--सेट् ।) निमीलनं पक्ष्मावरणम् । क काणयति चक्षुः पक्ष्मभिरावृतं स्यादित्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
कणः, पुं, (कणति अतिसूक्ष्मत्वं गच्छति । कण + पचाद्यच् ।) अतिसूक्ष्मः । (“आनन्दाश्रुकणान् पिबन्ति शकुना निःशङ्कमङ्केशयाः” । इति शान्तिशतकम् ५ ॥) धान्यांशः । इत्यमरः । ३ । १ । ६२ ॥ (यथा, मनुः । ११ । ९२ । “कणान् वा भक्षयेदब्दं पिन्याकं वा सकृन्निशि” ॥) तस्य स्त्रीलिङ्गे कणी कणिका । वनजीरकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-013-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कण" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कणम्कण (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कण् + अच्)
अन्य सम्भावना: कण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कण् + अच् | कण् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
अण-नासमास: अण + ना तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: नृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | ना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कणम् 📚 ➤ अनाज का दाना
संस्कृत: सूक्ष्मम्, अतिसूक्ष्मधान्यांशः · पर्याय: स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण

अणना 📚अण 📚ना ➤ अण (शब्द करना) + ना (नहीं, न)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कण 📚किनका । रवा । जर्रा । अत्यंत छोटा टुकड़ा🟠🔵🟣🟢🟤
अण 📚शब्दे भ्वादि० पर० अक० सेट् । अणति । आणीत्🟢🟤
ना 📚एक शब्द जिसका प्रयोग अस्वीकृति या निषेध सूचित करने के लिये होता है । न…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कण
थोड़ा अंश (३.१.६१) — मात्रा, त्रुटि, लव, लेश, अणु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कणमणनाकणम् + अणहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

  • अण-ना = अण + ना तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • कणम्: कण् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें