🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:16:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कण्डूः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कण्डूः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कण्डूः

अर्थ: कण्डू-यक्-क्विप्, अलोपः यलोपः

संस्कृत: गात्रविर्घणः · पर्याय: खर्जू, कण्डूया

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कण्डू (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. कण्डू (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. कण्डू (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. कण्डु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. कण्डू (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कण्डू (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकण्डूःकण्ड्वौकण्ड्वः
द्वितीयाकण्डूम्कण्ड्वौकण्डूः
तृतीयाकण्ड्वाकण्डूभ्याम्कण्डूभिः
चतुर्थीकण्ड्वैकण्डूभ्याम्कण्डूभ्यः
पञ्चमीकण्ड्वाःकण्डूभ्याम्कण्डूभ्यः
षष्ठीकण्ड्वाःकण्ड्वोःकण्डूनाम्
सप्तमीकण्ड्वाम्कण्ड्वोःकण्डूषु
सम्बोधनहे कण्डुहे कण्ड्वौहे कण्ड्वः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कंडू
कंडू
kaṃḍū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कंडू संज्ञा [सं॰ कण्डू] दे॰ कंडु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कण्डू f. itching, the itch, Suśr.; Kum. &c.
scratching, Śāntiś. (cf. स-कण्डूक.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (246,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कण्डू गात्रविघर्षणे गृहीतकर्मकत्वेन अक० घर्षणमात्रे प्राण्यङ्गघर्षणमत्रोपाधिः सक० उभ० सेट् स्वार्थे यक् । कण्डूयति ते अकण्डूयीत् अकण्डूयिष्ट कण्डूयाम्--बभूव--आस चकार चक्रे । कण्डूयनं क- ण्डूयितः कण्डूः कण्डूया कण्डूयन् कण्डूयमानः “क- ण्डूयमानेन कटं कदाचित्” रघुः “मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः” कुमारः । “न संहताम्यां पाणिभ्याम् कण्डूयेदात्यनः शिरः” मनुः “शृङ्गे कृष्णमृगस्य वाम- नयनं कण्डूयमानां मृगीम्” शकु० । कण्ड्वादिश्च धातुः प्रातिपदिकश्च “धातुप्रकरणाद्धातुः कस्य चासञ्जनादपि । आह घायमिमं दीर्घमन्यैतुर्विभाषितः” इत्युक्तेः । यकः कित्त्वकरणसामर्थ्यात् घातुत्वं प्रातिपदिकत्वे तत्करणं व्यर्थं स्यात् प्रातिपदिकस्य गुणाप्रसक्तेः दीर्घकरणाच्च प्रातिपदिकत्वम् आर्द्धधातुकयकारे धातोः दीर्घसम्भवेन दीर्घपाठो वृथा स्यात् अत उभयरूपत्वम् ।
कण्डू स्त्री कण्डूय--क्विप् अलोपयलोपौ सम्पदा० क्विप् । १ कण्डूयने गात्रघर्षणे (चुलकान) २ तत्साधनरोगे (चुल्कुनी) “कपोलकण्डूं करिभिर्विनेतुम्” कुमा० । “सकण्डूः पिडका श्यावा बहुस्वावा विचर्चिका” मावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1632,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कण्डू" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कण्डूःकण्डू (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कण्डू (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | कण्डू (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कण्डूः 📚 ➤ कण्डू-यक्-क्विप्, अलोपः यलोपः
संस्कृत: गात्रविर्घणः · पर्याय: खर्जू, कण्डूया

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कंडू 📚दे॰ 'कंडु'🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कण्डू
खुजली (२.६.५३) — खर्जू, कण्डूया

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬