🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:16:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कत्तृण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कत्तृण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कत्तृण

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: रोहिषाख्यतृणविशेषः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कत्तृण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कत्तृण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकत्तृणम्कत्तृणेकत्तृणानि
द्वितीयाकत्तृणम्कत्तृणेकत्तृणानि
तृतीयाकत्तृणेनकत्तृणाभ्याम्कत्तृणैः
चतुर्थीकत्तृणायकत्तृणाभ्याम्कत्तृणेभ्यः
पञ्चमीकत्तृणात् / कत्तृणाद्कत्तृणाभ्याम्कत्तृणेभ्यः
षष्ठीकत्तृणस्यकत्तृणयोःकत्तृणानाम्
सप्तमीकत्तृणेकत्तृणयोःकत्तृणेषु
सम्बोधनहे कत्तृणहे कत्तृणेहे कत्तृणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कत्तृण
कत्तृण
kattṛṇa
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रोहिष (सुगन्धित घास) के नाम (2.4.166) पौर · सौगन्धिक · ध्याम · देवजग्धक · रौहिष
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कत्-तृण &c. See 2. कद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (246,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कत्तृण कुत्सितं तृणं प्रा० स० कोः कदादेशः । १ पृश्नौ (चाकु- लिया) मेदिनिः । २ कुम्भिकायां (पान--) रत्नमाला ३ सुग- न्धितृणे अमरः । अस्य गुणादि भावप्र० उक्तम् “कत्तृणं रौहिषं देवजग्धं सौगन्धिकं तथा । भूतिकं व्या- मपौरञ्च श्यामकं धूमगन्धिकम् । रौहिषं तुवरं तिक्तं कठुपाकं व्यपोहति । हृत्कण्ठव्याधिपित्तास्रशूलकासकफ- ज्वरान्” (सौगँधिया हिन्दिभाषा) ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1635,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कत्तृणं, क्ली, (कद् कुत्सितं तृणं इति । अत्र कद् स्वार्थे कोः कदादेशः “तृण च जातौ” । ६ । ३ । १०३ ।) सुगन्धितृणविशेषः । रामकर्पूर इति ख्यातम् । तत्पर्य्यायः । पौरम् २ सौगन्धिकम् ३ ध्याम ४ देव- जग्धकम् ५ रौहिषम् ६ । इत्यमरः । २ । ४ । १६६ ॥ सुगन्धम् ७ तृणशीतम् ८ सुशीतलम् ९ । इति रत्नमाला ॥ रोहिषतृणम् १० कात्तृणम् ११ भूति १२ भूतिकम् २३ श्यामकम् १४ ध्यामकम् १५ पूति १६ मुद्गलम् १७ देवदग्धकम् १८ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । कफशस्त्र- शल्यादिदोषबालग्रहविनाशित्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ (तुबरत्वम् । हृत्कण्ठव्याधिपित्तास्र- शूलकासज्वरनाशित्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥) पृश्निः । इति मेदिनी ॥ चाकुलिया इति भाषा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-016-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कत्तृणकत्तृण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कत्तृण 📚 ➤ &c. See 2. कद् उमा-कोश
संस्कृत: रोहिषाख्यतृणविशेषः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कत्तृण 📚&c. See 2. कद्🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कत्तृण
रोहिष (सुगन्धित घास) के नाम (२.४.१६६) — पौर, सौगन्धिक, ध्याम, देवजग्धक, रौहिष
भूतिक (३.३.८) — चिरायता, भूस्तृण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬