🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:14:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कथनीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कथनीय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कथनीय

अर्थ: कहना, व्याख्यान करना, बयान करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: वाक्यप्रबन्धे

अंग्रेज़ी: to be said or told or declared, worthy of relation or mentioning, MBh.; BhP. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कथनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कथ + अनीयर्
  2. कथनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कथ + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कथनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकथनीयःकथनीयौकथनीयाः
द्वितीयाकथनीयम्कथनीयौकथनीयान्
तृतीयाकथनीयेनकथनीयाभ्याम्कथनीयैः
चतुर्थीकथनीयायकथनीयाभ्याम्कथनीयेभ्यः
पञ्चमीकथनीयात् / कथनीयाद्कथनीयाभ्याम्कथनीयेभ्यः
षष्ठीकथनीयस्यकथनीययोःकथनीयानाम्
सप्तमीकथनीयेकथनीययोःकथनीयेषु
सम्बोधनहे कथनीयहे कथनीयौहे कथनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कथ (चुरादिगण) · अर्थ: कहना, व्याख्यान करना, बयान करना (वाक्यप्रबन्धे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकथयतिकथयतःकथयन्ति
मध्यमकथयसिकथयथःकथयथ
उत्तमकथयामिकथयावःकथयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कथयति · लट् (आत्मने.): कथयते · लिट्: कथयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): कथयाञ्चक्रे · लुट्: कथयिता · लुट् (आत्मने.): कथयिता · लृट्: कथयिष्यति · लृट् (आत्मने.): कथयिष्यते · लोट्: कथयतात् · लोट् (आत्मने.): कथयताम् · लङ्: अकथयत् · लङ् (आत्मने.): अकथयत · विधिलिङ्: कथयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): कथयेत · आशीर्लिङ्: कथ्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कथयिषीष्ट · लुङ्: अचकथत् · लुङ् (आत्मने.): अचकथत · लृङ्: अकथयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अकथयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कथन · ण्वुल्: कथकः · तृच्: कथयिता · यत्: कथ्यः · तव्य: कथयितव्यः · अनीयर्: कथनीयः · क्त: कथितः · क्तवतु: कथितवान् · शतृ: कथयन् · स्य-शतृ: कथयिष्यन् · शानच्: कथयमानः · क्त्वा: कथयित्वा · ल्यप्: प्रकथय्य · तुमुन्: कथयितुम् · णमुल्: कथम् · क्तिन्: कत्ति · क्वसु: कथयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कथनीय
कथनीय
kathanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कथनीय वि॰ [सं॰]
१. कहने योग्य । वर्णनीय । उ॰—रामहिं चितव भाव जेहि सीया । सो सनेह सुख नहिं कथनीया ।— तुलसी (शब्द॰) ।
२. निंदनीय । बुरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कथनीय mfn. to be said or told or declared, worthy of relation or mentioning, MBh.; BhP. &c.
to be called or named, Śrutab.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (247,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कथनीय a. 1 To be said or told [] or declared. --2 Worthy of relation, to be named.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0373-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔁 जिनके अर्थ में "कथनीय" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कथनीयकथनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कथ + अनीयर् 📚
अन्य सम्भावना: कथनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कथ + अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कथनीय 📚 ➤ कहना, व्याख्यान करना, बयान करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: वाक्यप्रबन्धे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कथनीय 📚कहने योग्य । वर्णनीय🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कथनीय: कथ + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें