🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:39:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कदी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कद्+ई

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कद्

अर्थ: बुराई, अल्पता, ह्रास, निरर्थकता, तथा दोष आदि को प्रकट करने वाला अव्यय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

ई

अर्थ: खिन्नता

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. इ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. इ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कद्
कद्
kad
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कद् cl. 1. Ā. कदते, चकाद (R. ed. Gorresio vi, 65, 23; but, R. ed. Bomb. vi, 86, 24 reads चकार), to be confused, suffer mentally; to grieve; to confound; to kill or hurt; to call; to cry or shed tears, Dhātup. xix, 10.
2. कद् ind. (originally the neuter form of the interrogative pronoun क), a particle of interrogation (= Lat. nonne, num), RV.
anything wrong or bad, BhP. vii, 5, 28 (cf. below)
= सुख, Nigh.
कद् is used, like किम्, with the particles चन and चिद्, ‘sometimes, now and then’
कच्-चन with the negation न, ‘in no way or manner’, RV.
कच्-चिद् is also used, like the simple कद्, as a particle of interrogation (e.g. कच्चिद् दृष्टा त्वया राजन् दमयन्ती, was Damayantī seen by thee, O king?), MBh., or कच्चिद् may be translated by ‘I hope that’
at the beginning of a compound it may mark the uselessness, badness or defectiveness of anything, as in the following examples.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (247,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कद् {vI.v} {c4c} A. (कद्यते) To be confounded or confused, to suffer mentally. {vII.v} {c1c} A. (कदते) also {c1c} P. 1 To cry, to weep or shed tears. --2 To grieve. --3 To call. --4 To kill or hurt; see कंद्.
कद् ind. [कद्-क्विप्] Ved. A particle of interrogation, ‘where’. This particle which is a substitute for the word कु is often used as the first member of a comp. and expresses the senses of badness, littleness, deterioration, uselessness, defectiveness &c. of anything. --Comp. --अक्षरं {1} a bad letter. {2} bad writing. --अग्निः a little fire. --अध्वन् a bad road. --अन्नं bad food. --अपत्यं a bad child, bad posterity. --अभ्यासः a bad habit or custom. --अर्थ a. {1} useless, unmeaning. {2} having what purpose or aim? --(र्थः) a useless thing. --अर्थनं, --ना troubling, tormenting, torture. --अर्थयति Den. P. {1} to despise, slight. {2} to trouble, torment; Bh. 3. 100; N. 8. 75. --अर्थित a. {1} despised, disdained, slighted; कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्न शक्यते धैर्यगुणः प्रमांर्ष्टु Bh. 2. 106. {2} tormented, teased; आः [] कदर्थितोऽहमेभिर्वारंवारं वीरसंवादविघ्नकारिभिः U. 5. {3} insignificant, mean. {4} bad, vile. --अर्थीकृ {c8c} U. to disdain, despise. --अर्थीकृत a. {1} despised, disdained. {2} rendered useless and unavailing. --अर्य a. {1} avaricious, miserly. {2} little, insignificant, mean. {3} bad, disagreeable. --(र्यः) a miser; Ms. 4. 210, 224; Y. 1. 161. ˚ता-त्वं {1} avarice. {2} insignificance. {3} badness. ˚भावः avarice, stinginess. --अश्वः a bad horse. --आकार a. deformed, ugly. --आचार a. following evil practices, wicked, depraved. --(रः) bad conduct. --इंद्रियं a bad organ of sense. --उष्ट्रः a bad camel. --उष्ण (also कोष्ण) a. tepid, lukewarm. --(ष्णं) lukewarmness. --तृणं {1} a fragrant grass. {2} the plant कुंभिका. --तोयं an intoxicating drink, wine. --त्रि m. pl. three inferior articles. --रथः a bad chariot or carriage; युधि कद्रथवद्भीमं बभंज ध्वजशालिनं Bk. 5. 103. --वद a. {1} speaking ill or inaccurately or indistinctly; येन जातं प्रियापाये कद्वदं हंसकोकिलं Bk. 6. 75; वाग्विदां वरमकद्वदो नृपः Śi. 14. 1. {2} vile, contemptible.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0374-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कद् अव्य० । कद--क्विप । किंशब्दार्थे । “कदु ब्रव आहनो वीच्या नॄन्” ऋ० १०, १०, ६, न यत् पुरा चकृमा कद्ध” ऋ० १०, ४, “कद्ध कदा खलु” भा० । कदू च स्या कृतम् । “कदू महीरधृष्टा” ऋ० ८, ६६, ९, १० । “कदू “कदा खलु” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1640,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कद्अव्ययम् 📚
ईअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कद् 📚 ➤ बुराई, अल्पता, ह्रास, निरर्थकता, तथा दोष आदि को प्रकट करने वाला अव्यय

ई 📚 ➤ खिन्नता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कद् 📚cl. 1. Ā. कदते, चकाद (R. ed. Gorresio vi, 65, 23; but, R. ed. Bomb. vi…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कदीकद् + ईहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें