🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:52:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कनाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कन+आल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कन

अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना, समीप जाना, समीप आना

संस्कृत: दीप्तिकान्तिगतिषु

अंग्रेज़ी: to glow, to shine, to approach

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कन् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. कन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. कन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कन् (भ्वादिगण) · अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना, समीप जाना, समीप आना (दीप्तिकान्तिगतिषु)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकनतात् / कनताद् / कनतुकनताम्कनन्तु
मध्यमकन / कनतात् / कनताद्कनतम्कनत
उत्तमकनानिकनावकनाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कनति · लिट्: चकान · लुट्: कनिता · लृट्: कनिष्यति · लोट्: कनतात् · लङ्: अकनत् · विधिलिङ्: कनेत् · आशीर्लिङ्: कन्यात् · लुङ्: अकनीत् · लृङ्: अकनिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कनन · ण्वुल्: कानकः · तृच्: कनिता · ण्यत्: कान्यः · तव्य: कनितव्यः · अनीयर्: कननीयः · क्त: कान्तः · क्तवतु: कान्तवान् · शतृ: कनन् · स्य-शतृ: कनिष्यन् · क्त्वा: कनित्वा · ल्यप्: प्रकन्य · तुमुन्: कनितुम् · णमुल्: कानम् · घञ्: कानः · क्तिन्: कान्ति · क्वसु: चकन्वान्

आल

अर्थ: अंडों का ढेर, मछली आदि के अंडे

संस्कृत: हरितालम् · पर्याय: पिञ्जर, पीतन, ताल, हरितालक

व्युत्पत्ति: आ+अल्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  3. आल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  5. अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआलम्आलेआलानि
द्वितीयाआलम्आलेआलानि
तृतीयाआलेनआलाभ्याम्आलैः
चतुर्थीआलायआलाभ्याम्आलेभ्यः
पञ्चमीआलात् / आलाद्आलाभ्याम्आलेभ्यः
षष्ठीआलस्यआलयोःआलानाम्
सप्तमीआलेआलयोःआलेषु
सम्बोधनहे आलहे आलेहे आलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कन्
कन्
kan
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कन् (का in Veda) cl. 1. P. कनति, चकान, चके, अकानीत्, कनिता, &c., Dhātup. xiii, 17; (aor. 1. sg. अकानिषम्, 2. sg. कानिषस्, RV.), to be satisfied or pleased, RV. iv, 24, 9; to agree to, accept with satisfaction, RV. iii, 28, 5; to shine; to go, Dhātup. : Intens. P. (Subj. चाकनत्; Pot. चाकन्यात्; pf. 1. sg. चाकन); Ā. (Subj. 3. pl. चाकनन्त and चकनन्त, RV. i, 169, 4), to be satisfied with, like, enjoy (with loc. gen., or instr.), RV.; to please, be liked or wished for (with gen. of the person), RV. i, 169, 4; v, 31, 13; viii, 31, 1; to strive after, seek, desire, wish (with acc. or dat.), RV.;
कन् [cf. का, कै, कम्, क्वन्, and चन्: cf. also Zd. -kan; Gk. καναψή; Angl.Sax. hana; Lat. canus, caneo, candeo, candela (?); Hib. canu, ‘full moon’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (248,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कन् {c1c} P. Ved. (कनति, कंतुं). 1 To be satisfied or contented. --2 To love, wish. --3 To shine. --4 To go.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0375-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कनकन् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | कन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
आलआल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन | आल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कन 📚 ➤ चमकना, प्रकाशित होना, समीप जाना, समीप आना
संस्कृत: दीप्तिकान्तिगतिषु

आल 📚 ➤ अंडों का ढेर, मछली आदि के अंडे
संस्कृत: हरितालम् · पर्याय: पिञ्जर, पीतन, ताल, हरितालक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कन् 📚(का in Veda) cl. 1. P. कनति, चकान, चके, अकानीत्, कनिता, &c., Dhātup. x…🔵🟣
आल 📚हरताल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आल
हरताल (२.९.१०३) — पिंजर, पीतन, ताल, हरितालक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कनालकन + आलदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आल: आ+अल्+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें