🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:33:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कप

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: pl. N. of a class of deities, MBh.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकपःकपौकपाः
द्वितीयाकपम्कपौकपान्
तृतीयाकपेनकपाभ्याम्कपैः
चतुर्थीकपायकपाभ्याम्कपेभ्यः
पञ्चमीकपात् / कपाद्कपाभ्याम्कपेभ्यः
षष्ठीकपस्यकपयोःकपानाम्
सप्तमीकपेकपयोःकपेषु
सम्बोधनहे कपहे कपौहे कपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कप
कप
kapa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कप १ संज्ञा पुं॰ [अं॰] प्याला ।
कप २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वरुण ।
२. दैत्यों की एक जाति [को॰] ।
कप ३ पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ कपि] दे॰ कपि । उ॰—हेर कप भाप अणलार हरषे ।—रघु रू॰, पृ॰ २१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कप m. pl. N. of a class of deities, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (250,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कप 1 N. of वरुण. --2 A class of demons.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0376-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कप चलने (सौत्रः) पर० अक० सेट् । कपति अका (क) पोत् चकाप प्रनिकपति न णत्वम् कप्रोलः ।
कप चलने भ्वादि० इदित् आत्म० अक० सेट् । कम्पते अक- म्पिष्ट चकम्पे । कम्पा कम्पनम् कम्पितः कमामानः कम्पितुम् कम्पनः कम्पित्वा । “समुद्राश्च चकम्पिरे” देवीमा० “चकम्पे तीर्ण्णलौहित्ये तस्मिन् प्राग्ज्योतिषेश्वरः” रघुः । “महाकटितटश्रोण्यः कम्पमानाः पयोधरैः” भा० व० ४३ । णिचि कम्पयति अचिकम्पत् । अत्र फलवत्कर्त्तर्य्यपि पर० “क्ष्मां कम्पयन्त्योनिपतन्ति चोल्काः” । आर्षे कचित् न पर० “अकम्पयत मेदिनीम्” रामा० । अनु + दयायामनुग्रहे सक० “प्रकम्पेनेनानुचकम्पिरे सुराः” माघः स्वार्थेणिच् तत्रार्थे “प्रथमा वृष्टिविवानुकम्पयत” कुमा० । कर्म्मणि अनुकम्प्यते “अनुकम्प्यतामयं जनः पुनर्दर्शनेन शकु० । आ + ईषच्चलने । “अनोकहाकम्पितपुष्पगन्धिः” रघुः । सम्यक्कम्पने च “शतं विज्ञानवतामेको धनवानाकम्प- यते” छा० उप० । उद् + ऊर्द्धतश्चालने । “हुत्वोर्द्धमुत्कम्पयति” शत०ब्रा० १४, २, २, १७ । प्रति + प्रतिरूपकम्पने यथा स्वस्य कम्पनं तत्तुल्यमन्यस्य कम्पनं प्रतिरूपकम्पनम् । “गतेन भूमिं प्रतिकम्पयंस्तदम्” भा० बि० २० । वि + विशेषेण चलने । “खधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि” गीता । सम् + सम्यक् चलने । “यस्य ज्यातलनिर्घोषात् समकम्पन्त शत्रवः” भा० विरा० १९ अ० ।
कप पु० कानि जलानि पाति पा--रक्षणे--क । १ वरुणे जलपतित्वात् तस्य तथात्वम् पा--पाने क । २ जलपा- यिनि त्रि० । ३ असुरविशेषेषु तेषां धर्म्मविशेषप्रतिपा- दनं ब्राह्मणकर्तृकबधकथा च यथा । “देवाऊचुः मदास्यव्यतिषिक्तानामस्माकं लोकपूजित! । वनेन हृवा भूमिः कपैश्च त्रिदिवं प्रमो! । ब्रह्मोवाच । नच्छध्वं शरणं विप्रानाशु सेन्द्रादिवौकसः । प्रसाद्य तानुभौ लोकाववाप्स्यथ यथा पुरा । ते ययुः शरणं विप्रानूचुस्ते कान् जयासहे । इत्युक्तास्ते द्विजान् प्राहुर्ज्ज- यतेह कपानिति । भूगतान् हि विजेतारो वयमित्यब्रुवन् द्विजान् । ततः कर्म्म समारब्धं ब्राह्मणैः कपनाशनम् । वच्छुत्वा प्रेषितोदूतो ब्राह्मणेभ्यो धनी कपैः (धनी त- न्नामा दतः) भगतान् ब्राह्मणानाह घनी कषवचो यथा । [] भवद्भिः सदृशाः सर्व्वे कपाः किमिह वर्त्तते । सर्व्वे- वेदविदः प्राज्ञाः सर्व्वे च क्रतुयाजिनः । सर्व्वे सत्यव्रता- श्चैव सर्वे तुल्यामहर्षिभिः । श्रीश्चैव रमते तेषु धारयन्ति श्रियञ्च ते । वृथा दारान्न गच्छन्ति वृथा मांसं न भुञ्जते । दीप्तमग्निं जुह्वते च गुरूणां वचनेस्थिताः । सर्व्वेच नियता- त्मानोयलानां संविभागिनः । उपेत्य शनकैर्यान्ति न सेवन्ति रजस्वलाम् । स्वर्गतिञ्चैव गच्छन्तितथैव शुभकर्मिणः । अभुक्त वत्सु नाश्नन्ति गर्भिणीदृद्धकादिषु । रमन्तेन च दीव्यन्तिदिवा चैव न शेरते । एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्गुणैर्युक्तान् कथं कपान् । विजेष्यथ? निवर्त्तध्वं निवृत्तानां शुभं हि वः । ब्राह्मणा ऊचुः । कपान् वयं विजेष्यामोये देवास्ते वयं स्मृताः । तस्माद् वध्याः कपास्माकं धनिन्! याहि यथागतम् । धनी गत्वा कपानाह न वोविप्राः प्रियङ्कराः गृहीत्वाऽस्त्राण्यतोवि- प्रान् कपाः सर्व्वे समाद्रवन् समुदग्रायुधान् दृष्ट्वा कपान् सर्वे द्विजातयः । व्यसृजन् ज्वलितान्ग्नीन् कपानां प्राणनाशनान् । ब्रह्मसृष्टाहव्यभुजः कुपान् हत्ता सना- तनाः । नभसीव यथाऽभ्राणि व्यवर्द्धन्त नराध्प! । हत्वा वै दानवान् देवाः सर्व्वे संभूय संयुगे । तेनाभ्यजानन् हि तदा ब्राह्मणैर्निहतान् कपान् । अथागम्य महातेजा नारदोऽकथयद्विभो । यथा हता महाभागैस्तेजसा ब्राह्मणैः कपाः । नारदस्य वचः श्रुत्वा प्रीता सर्व्वे दिवौकसः । प्रश- शंसुर्द्विजांश्चापि ब्राह्मणांश्च यशस्विनः । तेषां तेजस्तघा वीर्य्यं देवाना
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कप चलने । सौत्रधातुरय । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां--परं--अकं--सेट् ।) कपोलः । इति दुर्गा- दासः ॥
कप इ ङ सञ्चलने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-- आत्मं--अकं--सेट्--इदित् ।) इ कर्म्मणि कम्प्यते ॥ ङ कम्पते वायुना वृक्षः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-022-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कप" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कपकप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कप 📚 ➤ प्याला उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): pl. N. of a class of deities, MBh.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कप 📚प्याला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें