🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:57:41 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कपिशः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कपिशः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कपिशः

अर्थ: भूरे रंग का, सुनहरी

संस्कृत: कृष्णपीतवर्णः · पर्याय: श्याव

व्युत्पत्ति: कपि-श

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कपिश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. कपिशा (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. कपिशा (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. कपिशा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कपिश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकपिशःकपिशौकपिशाः
द्वितीयाकपिशम्कपिशौकपिशान्
तृतीयाकपिशेनकपिशाभ्याम्कपिशैः
चतुर्थीकपिशायकपिशाभ्याम्कपिशेभ्यः
पञ्चमीकपिशात् / कपिशाद्कपिशाभ्याम्कपिशेभ्यः
षष्ठीकपिशस्यकपिशयोःकपिशानाम्
सप्तमीकपिशेकपिशयोःकपिशेषु
सम्बोधनहे कपिशहे कपिशौहे कपिशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कपिश
कपिश
kapiśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काला-पीला मिश्रित (1.5.17) श्याव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कपिश १ वि॰ [सं॰]
१. काला और पीला रंग मिलाने से जो भूरा रंग बने, उस रंग का । मटमैला । उ॰—पुरइन कपिश निचोल विविध रँग विहँसत सचु उपजावे । सूर श्याम आनंद कंद की शोभा कहत न आवै ।—सूर (शब्द॰) ।
२. पीला भूरा । लाल भूरा । बादामी । उ॰—कपिश केश कर्कश लंगूर खल दल बल भानन ।—तुलसी (शब्द॰) ।
कपिश २ संज्ञा पुं॰
१. भूरा या बादामी रंग ।
२. लाल और काले रंग का मिश्रित रंग ।
३. धूप द्रव्य ।
४. एक प्रकार का बाण ।
५. एक प्रकार का पद्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपिश mf(आ)n. ‘ape-coloured’, brown, reddish-brown, MBh.; BhP. &c.
कपिश m. brown or reddish colour
incense, L.
the sun, L.
N. of Śiva, L.
कपिश f(आ, ई). a spirit, sort of rum, L.
कपिश n. a sort of rum, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (251,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपिश a. [कपि-अत्वर्थे श] 1 Brown, reddish-brown. --2 Reddish; (छायाः) संध्यापयोदकपिशाः पिशिताशनानां Ś. 3. 27; तोये कांचनपद्मरेणुकपिशे 7. 12; V. 2. 7; Me. 21; R. 12. 28. --शः 1 The brown colour. --2 A compound of red and black colour. --3 Storax or coarse benzoin. --शा 1 The Mādhavī creeper. --2 N. of a river. --शा, --शी, --शं A spirit, a kind of rum. --Comp. --अंजनः N. of Śiva. --अयनः {1} spirit, a kind of rum. {2} a deity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0377-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपिश पु० कपिः कपिनामास्त्यस्य लोमा० श । १ सिह्लके (शिलारस) मेदि० कपिं कविवर्ण्णं श्यति शो--क । २ कृष्णपीतमिश्रितवर्ण्णे पु० ३ तद्युक्ते त्रि० अम० । “मधुक- रविटपानमिता तरुपङ्क्तीर्बिभ्रतोऽस्य विटपानमिताः । विपाकपिशङ्गलता--रजसा रोधश्चकास्ति कपिशं गलता” माघः । अत्र तरुपङ्क्तेः कृष्णत्वात् पिशङ्गलतारजो- योगात् श्यावत्वम् । ४ रक्तकृष्णमिश्रवर्ण्णे पु० ५ तद्वति त्रि० “सन्ध्याभ्रकपिशस्तस्य विराधोनाम राक्षसः” रघुः । “ईष- द्बत्तरजः कणाग्रकपिशा चूते नवा मञ्जरी” विक्र० । “नीपं दृष्ट्वा हरितकपिशं केशरैरर्द्धरूढैः” मेघ० । त- त्तुल्य वर्ण्णत्वात् ६ मद्यभेदे न० हला० । “ग्रामानपश्यत् कपिशं पिपासतः” माघः ७ माधवीलतायां मेदि० स्त्री । ८ उत्कलदेशसमीपस्थे नदीभेदे । “स तीर्त्त्वा कपिशां सै- न्यैर्वद्धद्विरदसेतुभिः । उत्कलादर्शितपथः कलिङ्गा- भिमुखं ययौ” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1672,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपिशः पुं, (कपिः वर्णविशेषः अस्त्यस्य कपिनामा- स्यास्ति वा लोमादित्वात् शः ।) श्यावः । कृष्ण- पीतमिश्रितवर्णः । तद्युक्ते त्रि । इत्यमरः १ । ५ । १६ ॥ (यथा, रघुः १२ । २८ । “सन्ध्याभ्रकपिशस्तस्य विराधो नाम राक्षसः । अतिष्ठन्मार्गमावृत्य रामस्येन्दोरिव ग्रहः” ॥ सर्व्ववर्णमयत्वात् शिवः । यथा, महाभारते १३ । शिवसहस्रनामकीर्त्तने १७ । ९७ । “कपिलः कपिशः शुक्लः आयुश्चैव परोऽपरः” ॥) सिह्लकनाम गन्धद्रव्यम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-025-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कपिश" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कपिशःकपिश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कपिशा (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | कपिशा (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कपिशः 📚 ➤ भूरे रंग का, सुनहरी
संस्कृत: कृष्णपीतवर्णः · पर्याय: श्याव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कपिश 📚काला और पीला रंग मिलाने से जो भूरा रंग बने, उस रंग का । मटमैला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कपिश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें