🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:29:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कमिता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कमिता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कमिता

अर्थ: चाहना, इच्छा करना

संस्कृत: कान्तौ

अंग्रेज़ी: to love,to desire, to long for, to have intercourse with

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कम् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. कमितृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. कमितृ (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. कम् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कम् (भ्वादिगण) · अर्थ: चाहना, इच्छा करना (कान्तौ)

लुट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकमिता / कामयिताकमितारौ / कामयितारौकमितारः / कामयितारः
मध्यमकमितासे / कामयितासेकमितासाथे / कामयितासाथेकमिताध्वे / कामयिताध्वे
उत्तमकमिताहे / कामयिताहेकमितास्वहे / कामयितास्वहेकमितास्महे / कामयितास्महे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): कामयते · लिट् (आत्मने.): कामयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): कमिता · लृट् (आत्मने.): कमिष्यते · लोट् (आत्मने.): कामयताम् · लङ् (आत्मने.): अकामयत · विधिलिङ् (आत्मने.): कामयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कमिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अचकमत · लृङ् (आत्मने.): अकमिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कमन · ण्वुल्: कामकः · तृच्: कमिता · यत्: कम्यः · तव्य: कमितव्यः · अनीयर्: कमनीयः · क्त: कान्तः · क्तवतु: कान्तवान् · शानच्: कामयमानः · क्त्वा: कान्त्वा · ल्यप्: प्रकम्य · तुमुन्: कमितुम् · णमुल्: कामम् · घञ्: कामः · क्तिन्: कान्ति · क्वसु: चकन्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कम्
कम्
kam
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'कम्' (नपुं॰) — सिर, जल (3.3.5)
'कम्' — जल, सिर (3.3.265)
हीन, न्यून (3.3.135) निन्दनीय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कम् ind. (Gk. κεν) well (opposed to अ-कम्, ‘ill’), TS.; ŚBr. &c.
a particle placed after the word to which it belongs with an affirmative sense, ‘yes’, ‘well’ (but this sense is generally so weak that Indian grammarians are perhaps right in enumerating कम् among the expletives, Nir.; it is often found attached to a dat. case, giving to that case a stronger meaning, and is generally placed at the end of the Pāda, e.g. अजीजन ओषधीर् भोजनाय कम्, thou didst create the plants for actual food, RV. v, 83, 10), RV.; AV.; TS. v
कम् is also used as an enclitic with the particles नु, सु, and हि (but is treated in the Pada-pāṭha as a separate word; in this connection कम् has no accent but once, AV. vi, 110, 1), RV.; AV.
a particle of interrogation (like कद् and किम्), RV. x, 52, 3
(sometimes, like किम् and कद्, at the beginning of compounds) marking the strange or unusual character of anything or expressing reproach, L.
head, L.
food, Nir.
water, Nir.; Nigh.
happiness, bliss, L.
2. कम् cl. 1. Ā. (not used in the conjugational tenses) चकमे, कमिता, कमिष्यते, अचकमत, Dhātup. xii, 10 to wish, desire, long for, RV. v, 36, 1; x, 117, 2; AV. xix, 52, 3; ŚBr.; Ragh. &c.; to love, be in love with, have sexual intercourse with, ŚBr. xi; BhP. : Caus. Ā. (ep. also P.) कामयते, -ति, कामयां-चक्रे, अचीकमत, &c.; to wish, desire, long for (with acc. or inf. or Pot. Pāṇ. iii, 3, 157; e.g. कामये भुञ्जीत भवान्, I wish your worship may eat; कामये दातुम्, I wish to give, Kāś.), RV.; AV.; TS.; MBh. &c.; to love, be in love with, have sexual intercourse with, RV. x, 124, 5; 125, 5; ŚBr.; MBh. &c.; to cause any one to love, Ṛtus. (in that sense P. Vop.); (with बहु or अत्य्-अर्थम्) to rate or value highly, R. : Desid. चिकमिषते and चिकामयिषते: Intens. चंकम्यते;
कम् [cf. Lat. comis; also amo, with the loss of the initial, for camo; câ-rus for cam-rus: Hib. caemh, ‘love, desire; fine, handsome, pleasant’; caomhach, ‘a friend, companion’; caomhaim, ‘I save, spare, protect’; Armen. kamim.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (251,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कम् ind. Ved. A particle used as an expletive or enclitic.
कम् {c1c} {c10c} A. (कामयते, कामित, चकमे-कामयांचक्रे, कांत) 1 To love, be enamoured of, be in love with; कन्ये कामयमानं मां न त्वं कामयसे कथं Kāv. 1. 63 (an instance of ग्राम्यता); कलहंसको मंदारिकां कामयते Māl. 1. --2 To long for, wish, desire; न वीरसूशब्दमकामयेतां R. 14. 4; निष्क्रष्टुमर्थं चकमे कुबेरात् 5. 26; 4. 48; 10. 53; Bk. 14. 82. --3 To have intercourse with. --4 To value highly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0378-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कम् अव्य० कम--णिङभावपक्षे विच् चादि । १ पादपूरणे, २ ज- ले, कञ्जम् । ३ मस्तके ४ सुखे, शब्दर० कन्तिः कन्तुः ५ मङ्गले, ६ निन्दायाम् शब्दचिन्ता० । “अथ ये प्रवृत्तेऽर्थेऽमिताक्ष- रेषु ग्रन्थेषु वाक्यपूरणा आगच्छन्ति पादपूरणास्तेऽमि- ताक्षरेष्वनर्थकाः कप्तीमिद्विति” यथा “यत्रोत मर्त्त्याय कमरिणा” ऋ० ४, ३०, ६, “कमिति पादपूरणम्” निरु० १, ९, उक्तेः पादपूरणर्थता “तन्वं कृणुषे दृशे कम्” ऋ० १, १२३, ११, “अत्र कमिति पादपूरणे अथवा कमिति सुखवचनम् सुखं यथा भवतीति” भा० “एवेदेषा पुरुतमा दृशे कम् १, १२४, ६, “कम् सुखेन” भा० “अरमयः सर- पसस्तराय कमलम्” ऋ० २, १३, १२, “कं सुखेन” भा० । ७ जलधारके मेधे “पिन्वसि त्वचं कं चित्” ऋ०, १, १२९, ३, “कं चित् जलधारिणं मेघम्” भा० । ८ सुखकरे “प- क्षिणं तौग्र्याय कम्” ऋ० १, १८२, ५, “कम् सुखकरम्” भा० ताः अस्त्यर्ये “कंशम्भ्यां वभयुस्तितुतयसः” पा० वादयः सप्त प्रत्ययाः । कंव कम्भ कंयु कन्ति कन्तु कन्त कंय एते सुखान्विते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1680,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कम्, व्य (कमुकान्तौ णिङभावे विच् ।) जलम् । शिरः । सुखम् । मङ्गलम् । पादपूरणम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा ऋग्वेदे । १ । १२३ । ११ ॥ “सुसंकाशा मातृमृष्टेव योषा विस्तन्वं कृणुषे दृशे कम्” । “अत्र कमिति पादपूरणे अथवा क- मिति सुखवचनं सुखं यथा भवतीति” भाष्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-027-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कमिताकम् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कमितृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | कमितृ (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कमिता 📚 ➤ चाहना, इच्छा करना
संस्कृत: कान्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कम् 📚ind. (Gk. κεν) well (opposed to अ-कम्, ‘ill’), TS.; ŚBr. &c🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें