🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:33:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कम्पाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कम्पाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कम्पाय

अर्थ: हिल-जुल, थरथराहट

संस्कृत: कम्पः · पर्याय: वेपथु

व्युत्पत्ति: कम्प-घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कम्प (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. कम्प (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कम्प् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कम्प (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकम्पःकम्पौकम्पाः
द्वितीयाकम्पम्कम्पौकम्पान्
तृतीयाकम्पेनकम्पाभ्याम्कम्पैः
चतुर्थीकम्पायकम्पाभ्याम्कम्पेभ्यः
पञ्चमीकम्पात् / कम्पाद्कम्पाभ्याम्कम्पेभ्यः
षष्ठीकम्पस्यकम्पयोःकम्पानाम्
सप्तमीकम्पेकम्पयोःकम्पेषु
सम्बोधनहे कम्पहे कम्पौहे कम्पाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कंप
कंप
kaṃpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कंप १ पुं॰ [सं॰ कम्प]
१. कँपकँपी । काँपना ।
२. श्रृंगार के सात्विक अनुभावों में से एक । इसमें शीत, कोप और भय आदि से अकस्मात् सारे शरीर में कँपकँपी सी मालूम होती है ।
३. शिल्पशास्त्र में मंदिरों या स्तंभों के नीचे या ऊपर की कँपनी । उभड़ी हुई कँगनी । यौ॰—कंपज्वर = शीतज्वर । बुखार । कंपमापक = भूकंप मापक यंत्र । कंपवायु = एक प्रकार की वातव्याधि जिसमें मस्तक और सब अंगों में वायु के दोष से कंपन होता है ।—माधव॰, पृ॰ १४६ । कंपविज्ञान = भूकंप संबंधी विज्ञान ।
कंप २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कंप] पड़ाव । लशकर । डेरा । उ॰—साथ में कंप बहुत बड़ा है ।—हुमायूँ॰, पृ॰ ८० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कम्प m. trembling, tremor, trembling motion, shaking, MBh.; Suśr. &c.
earthquake (cf. भूमि-कम्प, मही-क्˚, &c.)
tremulous or thrilling pronunciation (a modification of the Svarita accent which may take place if the Svarita syllable is followed by an Udātta syllable), Nir. &c.
a kind of time (in mus.)
N. of a man.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (252,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कंपः [कंप्-घञ्] 1 Shaking, tremor; कंपेन किंचित्प्रतिगृह्य मूर्ध्नः R. 13. 44 with a gentle nod or bend of the head; 13. 28; Ku. 7. 46; भयकंपः, विद्युत्कंपः &c. --2 A modification of the Svarita accent. --पा Shaking, moving, tremor. --Comp. --अन्वित a. tremulous, agitated. --लक्ष्मन् m. wind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0378-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कम्प पु० कपि--चलने घञ् । गात्रादिकम्पे १ वेपथौ । “यथा जले चन्द्रमसः कम्पादिस्तत्कृतो गुणः” भाग० ३, ७, ११ [] कम्पश्चलनं स च वातादिना प्रेरणात् स्थावरस्य भूम्यादे- र्भवति देहादेस्तु मनसोविकारभेदेन वातादिधातुना च चालनात् भवति । स च रसविशेषे निर्वेदादिव्यभिचारि भावविशेषजन्यः यथोक्तं सा० द० निर्वेदादिव्यभिचारि- भावान् विभज्य तेषां लक्षणामिधाने “आवेगः सम्भ्रमस्तत्र इत्युपक्रम्य “गजादेः स्तम्भकम्पादिः” । “शौर्य्यापराधादिभवं भवेच्चण्डत्वमुग्रता । तत्र स्वेदःशिरः कम्पतर्ज्जमाताडना- दयः” । मनःक्षेपस्त्वपस्मारी ग्रहाद्यावेशनादिजः । भूपा- तकम्पप्रस्तेदफेनलालादिकारकः” । “निन्दाक्षेपापमानादेर- मर्षोऽभिविनिष्टता । नेत्ररागशिरःकम्पभ्रूभङ्गोत्तर्ज्जनादि कृत्” । “परकीयात्मदोषाद्यैः शङ्कानर्थस्य तर्कणम् । वै- वर्ण्यकम्पवैस्वर्य्यैर्भूमीच्छोत्कम्पनादिकृत्” । “निर्घात विद्युदुल्काद्यैस्त्रासः कम्पादिकारकः” । “रत्यायासमनस्ताप- क्षुत्पिपासादिसम्भवा । ग्नानिर्निष्प्राणता कम्पकार्श्यानुत्- साहतादिकृत्” । कम्पश्च भयानकरसस्यानुभावः यथाह तत्रैव भयानकं प्रकृत्य “अनुभावोऽत्र वैवर्ण्ण्यगद्गदस्वरभाषणम् । प्रलयस्वेदरोमाञ्चकम्पदिक्प्रेक्षणादयः” । रौद्ररसस्य व्यभि- चारिभावश्च ययाह तत्रैव रीद्रं प्रकृत्य “उग्रतावेगरोमाञ्च स्वेदवेपथवोमदः । मोहामर्षादयश्चात्र भावाः स्युर्व्यभिचारि- णः” । शृङ्गारादौ तु तदीयव्यभिचारिभावभेदेनैव कम्पादि जन्यते इति भेदः । ज्वरादिकृतकम्पस्तु वैद्यके प्रसिद्धः । तद्विवृतिर्ज्वरशब्दे दृश्या । दिङ्मात्रमुक्तं भावप्र० “व्यथा- वेपथुनिद्रानाशविष्टम्भादयो वातजाः” । शीतानिलेन च दे- हस्य कम्पो जायते । अतएव “सहसा सहसा कृतवेपथुः” माधे वर्ण्णितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1683-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कम्पः, पुं, (कपि चलने + भावे घञ् ।) गात्रादि- चलनम् । तत्पर्य्यायः । वेपथुः २ । इत्यमरः १ । ७ । ३८ ॥ वेपनम् ३ वेपः ४ कम्पनम् ५ । इति राजनि- र्घण्टः ॥ (यथा विक्रमोर्व्वश्याम् । “मुञ्चति न ताव- दस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम्” । “न कम्पो वायुना विना” । इति वैद्यकम् ॥)
कम्पः, त्रि, (कपि + नमि-कम्पीति रः ।) कम्पयुक्तः । कम्पान्वितः । इत्यमरः । ३ । १ । ७४ ॥ (यथा नैषधे । १ । १४२ । “सुताः कमाहूय चिराय चूङ्कतै- [] र्विधाय कम्प्राणि मुखानि कं प्रति” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-028-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कम्प" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कम्पायकम्प (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कम्प् + अच्)
अन्य सम्भावना: कम्प (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कम्प् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कम्पाय 📚 ➤ हिल-जुल, थरथराहट
संस्कृत: कम्पः · पर्याय: वेपथु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कंप 📚कँपकँपी । काँपना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कम्प

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कम्पाय: कम्प् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें