🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:38:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कंप
kaṃpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कंप १ पुं॰ [सं॰ कम्प]
१. कँपकँपी । काँपना ।
२. श्रृंगार के सात्विक अनुभावों में से एक । इसमें शीत, कोप और भय आदि से अकस्मात् सारे शरीर में कँपकँपी सी मालूम होती है ।
३. शिल्पशास्त्र में मंदिरों या स्तंभों के नीचे या ऊपर की कँपनी । उभड़ी हुई कँगनी । यौ॰—कंपज्वर = शीतज्वर । बुखार । कंपमापक = भूकंप मापक यंत्र । कंपवायु = एक प्रकार की वातव्याधि जिसमें मस्तक और सब अंगों में वायु के दोष से कंपन होता है ।—माधव॰, पृ॰ १४६ । कंपविज्ञान = भूकंप संबंधी विज्ञान ।
कंप २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कंप] पड़ाव । लशकर । डेरा । उ॰—साथ में कंप बहुत बड़ा है ।—हुमायूँ॰, पृ॰ ८० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कम्प m. trembling, tremor, trembling motion, shaking, MBh.; Suśr. &c.
earthquake (cf. भूमि-कम्प, मही-क्˚, &c.)
tremulous or thrilling pronunciation (a modification of the Svarita accent which may take place if the Svarita syllable is followed by an Udātta syllable), Nir. &c.
a kind of time (in mus.)
N. of a man.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (252,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कंपः [कंप्-घञ्] 1 Shaking, tremor; कंपेन किंचित्प्रतिगृह्य मूर्ध्नः R. 13. 44 with a gentle nod or bend of the head; 13. 28; Ku. 7. 46; भयकंपः, विद्युत्कंपः &c. --2 A modification of the Svarita accent. --पा Shaking, moving, tremor. --Comp. --अन्वित a. tremulous, agitated. --लक्ष्मन् m. wind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0378-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कम्प पु० कपि--चलने घञ् । गात्रादिकम्पे १ वेपथौ । “यथा जले चन्द्रमसः कम्पादिस्तत्कृतो गुणः” भाग० ३, ७, ११ [] कम्पश्चलनं स च वातादिना प्रेरणात् स्थावरस्य भूम्यादे- र्भवति देहादेस्तु मनसोविकारभेदेन वातादिधातुना च चालनात् भवति । स च रसविशेषे निर्वेदादिव्यभिचारि भावविशेषजन्यः यथोक्तं सा० द० निर्वेदादिव्यभिचारि- भावान् विभज्य तेषां लक्षणामिधाने “आवेगः सम्भ्रमस्तत्र इत्युपक्रम्य “गजादेः स्तम्भकम्पादिः” । “शौर्य्यापराधादिभवं भवेच्चण्डत्वमुग्रता । तत्र स्वेदःशिरः कम्पतर्ज्जमाताडना- दयः” । मनःक्षेपस्त्वपस्मारी ग्रहाद्यावेशनादिजः । भूपा- तकम्पप्रस्तेदफेनलालादिकारकः” । “निन्दाक्षेपापमानादेर- मर्षोऽभिविनिष्टता । नेत्ररागशिरःकम्पभ्रूभङ्गोत्तर्ज्जनादि कृत्” । “परकीयात्मदोषाद्यैः शङ्कानर्थस्य तर्कणम् । वै- वर्ण्यकम्पवैस्वर्य्यैर्भूमीच्छोत्कम्पनादिकृत्” । “निर्घात विद्युदुल्काद्यैस्त्रासः कम्पादिकारकः” । “रत्यायासमनस्ताप- क्षुत्पिपासादिसम्भवा । ग्नानिर्निष्प्राणता कम्पकार्श्यानुत्- साहतादिकृत्” । कम्पश्च भयानकरसस्यानुभावः यथाह तत्रैव भयानकं प्रकृत्य “अनुभावोऽत्र वैवर्ण्ण्यगद्गदस्वरभाषणम् । प्रलयस्वेदरोमाञ्चकम्पदिक्प्रेक्षणादयः” । रौद्ररसस्य व्यभि- चारिभावश्च ययाह तत्रैव रीद्रं प्रकृत्य “उग्रतावेगरोमाञ्च स्वेदवेपथवोमदः । मोहामर्षादयश्चात्र भावाः स्युर्व्यभिचारि- णः” । शृङ्गारादौ तु तदीयव्यभिचारिभावभेदेनैव कम्पादि जन्यते इति भेदः । ज्वरादिकृतकम्पस्तु वैद्यके प्रसिद्धः । तद्विवृतिर्ज्वरशब्दे दृश्या । दिङ्मात्रमुक्तं भावप्र० “व्यथा- वेपथुनिद्रानाशविष्टम्भादयो वातजाः” । शीतानिलेन च दे- हस्य कम्पो जायते । अतएव “सहसा सहसा कृतवेपथुः” माधे वर्ण्णितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1683-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कम्पः, पुं, (कपि चलने + भावे घञ् ।) गात्रादि- चलनम् । तत्पर्य्यायः । वेपथुः २ । इत्यमरः १ । ७ । ३८ ॥ वेपनम् ३ वेपः ४ कम्पनम् ५ । इति राजनि- र्घण्टः ॥ (यथा विक्रमोर्व्वश्याम् । “मुञ्चति न ताव- दस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम्” । “न कम्पो वायुना विना” । इति वैद्यकम् ॥)
कम्पः, त्रि, (कपि + नमि-कम्पीति रः ।) कम्पयुक्तः । कम्पान्वितः । इत्यमरः । ३ । १ । ७४ ॥ (यथा नैषधे । १ । १४२ । “सुताः कमाहूय चिराय चूङ्कतै- [] र्विधाय कम्प्राणि मुखानि कं प्रति” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-028-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कंप" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें