🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:58:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कंपन
kaṃpana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कंपन संज्ञा पुं॰ [सं॰ कम्पन] [वि॰ कपित]
१. काँपना । थरथराहट । कँपकँपी ।
२. शिशिर काल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कम्पन mf(आ)n. trembling, shaken, unsteady
causing to tremble, shaking, MBh.
कम्पन m. a kind of weapon, MBh. i, 2836; R.
a kind of fever, Bhpr.
the cool or dewy season (from about the middle of January to that of March), L.
N. of a king, MBh. ii, 117
of a country near Kāśmīra, Rājat.
कम्पन n. trembling, quivering, Suśr.
an earthquake, MBh. v, 7239
quivering or thrilling pronunciation (see कम्प) Comm. on RPrāt.
the act of shaking, swinging, KātyŚr.; Suśr. i, 85, 9; Tarkas. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (252,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कंपन a. [कंप्-युच्] Trembling, shaking. --नः 1 Śiśira season (November-December). --2 A kind of missile. --3 A kind of fever (सान्निपातिक). --नं 1 Shaking, tremor. --2 Quivering pronunciation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0378-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कम्पन त्रि० कपि--युच् । १ कम्पयुक्ते । भावे ल्युट् । २ चलने न० मेदि० । णिच्--युच् । ३ कम्पयितरि त्रि० “दुन्दुभेत्वं सपत्नानां घोषाद्धृदयकम्पनः” । दुन्दभिपूजामन्त्रः । “प्रक- म्पनेनानुचकम्पिरेसुराः” माघः “एवमुक्ता जरुत्कारुर्भ- र्त्त्राहृदयकम्पनम्” भा० आ० ४७ अ० । ४ शिशिरे ऋतौ पु० । ५ अस्त्रभेदे च । “प्रासैस्तथा गदाभिश्च परिघैः कम्पनैस्तथा” “जडता गद्गदा बाणी रात्रै निद्रा भवत्यपि । प्रस्तब्धे नयने चेव मुखमाधुर्य्यमेव च । कफोल्वणस्य लिङ्गानि सन्निपातस्य लक्षयेत् । मुनिभिः सन्निपातोऽयमुक्तः कम्प- नसंज्ञकः” भावप्र० उक्ते ६ सान्निपातिकज्वरभेदे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1683,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कम्पनं, त्रि, (कपि चलनशब्दार्थादिति युच् ।) कम्प- युक्तः । काँपुने इति भाषा । तत्पर्य्यायः । चल- नम् २ कम्प्रम् ३ चलम् ४ लोलम् ५ चलाचलम् ६ चञ्चलम् ७ तरलम् ८ पारिप्लवम् ९ परिप्लवम् १० । इत्यमरः । ३ । १ । ७४ ॥ चपलम् ११ चटुलम् १२ । इति तट्टीका ॥ (यथा महाभारते १३ । १४ । ७२ । “हिरण्यकशिपुर्योऽभूद्दानवो मेरुकम्पनः” ॥ यथा सिद्धान्तकौमुद्याम् ॥ “कम्पा कम्पना शाखा” । पां ३ । २ । १५३ ॥ कपि + भावे + ल्युट् ।) कम्पे क्ली । इति मेदिनी ॥
कम्पनः, पुं, (कम्पयति वेपथुयुक्तं करोति शिशिरे- णेति यावत् कपि + णिच् + युच् । ल्युर्वा ।) शि- शिरऋतुः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (नृपविशेषः । यथा महाभारते २ । ४ । २२ । “काम्बोजराजः कमठः कम्पनश्च महाबलः । सततं कम्पयामास यवनानेक एव यः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-028-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कंपन" आता है (30)
विधुवन कंपन । हिलनास्फुलन कंपन । कड़कना । स्फुरणधुन काँपने की क्रिया या भाव । कंपनधूति कंपन । हिलनाविधवन कंपनउद्वेप कँपकँपी । कंपनविधुति संक्षोभ । कंपन । विधूतिस्पंदन किसी चीज का धीरे धीरे हिलना । कंपन । काँपनाप्रस्पंदन फड़कना । कंपनविधव्य कंपन । थरथराहट । विक्षोभपरिस्फुरण काँपना । हिलना । कंपनसंचाल कंपन । काँपनाविस्फुरण कंपनविधूवन कंपन । काँपनाहरहराट पु † संज्ञा पुं॰ थरथराहट । कंपनपुरिस्पंदन बहुत अधिक हिलना । खुब काँपना । सम्यक् कंपनमंथ मथना । बिलोना । यौ॰—मंथगिरि =दे॰ 'मंथपर्वत' । मंथगुण = मथनी की रस्सी ।…धूनन हवाआंदोल हिलना डुलना । भूलनापरिकंप भय । डरवेल्लन घोड़ों का जमीन पर लोटनावेल्लित हिलता डुलता हुआ । कंपितसंक्षोभ चंचलताविक्षोभ मन की चंचलता या उद्विग्नता । क्षोभपारिप्लाव्य हंसलेला भेंड बकरी का बच्चाविकंपन एक राक्षस का नामकपनी † वि॰ कंप पैदा करनेवाली । जैसे,—कपनी बाईझुरझुरी कँपकँपी जो जूड़ी के पहले आती हैप्रस्फुरण निकलना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें