🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:29:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

करट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

करट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

करट

अर्थ: किरति मंदम्- कॄ-अटन् हाथी का गंडस्थल

संस्कृत: काकः, गजगण्डः · पर्याय: काक, अरिष्ट, बलिपुष्ट, सकृत्प्रज, ध्वाङ्क्ष

व्युत्पत्ति: किरति मंदम्- कॄ-अटन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. करट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — करट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकरटःकरटौकरटाः
द्वितीयाकरटम्करटौकरटान्
तृतीयाकरटेनकरटाभ्याम्करटैः
चतुर्थीकरटायकरटाभ्याम्करटेभ्यः
पञ्चमीकरटात् / करटाद्करटाभ्याम्करटेभ्यः
षष्ठीकरटस्यकरटयोःकरटानाम्
सप्तमीकरटेकरटयोःकरटेषु
सम्बोधनहे करटहे करटौहे करटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — करट
करट
karaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
करट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कौआ । उ॰—कटु कुठाव करटा रटहिं फेकराहिं फेंरु कुभाँति । नीच निसाचर मीचु बस अनी मोह मदमाँति ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. हाथी की कनपटी । हाथी का गंडस्थल ।
३. कुसुम का पौधा ।
४. एकादशाहादि क्षाद्ध ।
५. दुर्दुरूढ़ । नास्तिक ।
६. क्षुद्र या तुच्छ़ मनुष्य (को॰) ।
७. एक प्रकार का बाजा (को॰) ।
८. अधम ब्राह्मण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
करट m. an elephant's temple, MBh.; Bhartṛ. &c.
the spot between the forehead and ear of a bird, VarBṛS.
a crow, BhP. v, 14, 29; Śāntiś. &c.
a kind of drum Comm. on VarBṛS.
a man of a low or degraded profession, L.
a bad Brāhman, L.
an atheist, unbeliever, impugner of the doctrines of the Veda, L.
a kind of funeral ceremony, L.
Carthamus Tinctorius, L.
करट m. pl. N. of a people, MBh. vi, 370; VP.
करट m. of a royal dynasty
करट mfn. dark-red, VarBṛS. lxi, 2; 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (255,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
करटः [किरति मदं, कॄ-अटन् Uṇ. 4. 81] 1 An elephant's cheek. --2 Safflower. --3 A crow; Śānti. 4. 19. --4 An atheist, unbeliever. --5 A degraded Brāhmaṇa --6 A man of a low profession. --7 A musical instrument. --8 The first Śrāddha ceremony performed in honor of a dead man. --टा 1 An elephant's cheek. --2 A cow difficult to be milked.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0380-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करट पु० किरति मदम्--कॄ--अट्न् । १ गजगण्डे “कथं प्रभिन्नकरटं हस्तिनं वनगोचरम् । उपस्थाय महाभागं करेणुः शूकर स्पृशेत्” भा० व० १७७ । हस्तिगण्डे स्त्रीत्वमपि । “ईषादण्डं महानागं प्रमिन्नकरटामुस्वम् । शशकीह्रयसे युद्धे कर्ण! पार्थं धनञ्जयम्” भा० क० ३९ अ० स्त्रीत्वप्रमोगात् । २ काके पुंस्त्री अमरः । स्त्रियां ङीष् । “वरमिह गङ्गातीरे शरटः करटः कृशः शुनीतनयः” गच्छास्त० ३ कुसुम्भवृक्षे पु० ४ निन्द्यजीविनि त्रि० । स्त्रियां करटा । ५ नवश्राद्धे एकादशादिकर्त्तव्ये श्राद्धे ६ दुर्दुरूढे दुरुच्छेद्यसतके वादिनि नास्तिकभेदे दु- र्दम्ये च ७ वाद्यभेदे च पु० मेदि० । दुर्दूरूढक्षत्रियभेदाभि- प्रायेण “मालवाः माल्लवाश्चैव तथैवापरमल्लवाः । कुलिन्दाः कालकाश्चैव कुण्डकाः करटास्तथा” भा० भी० ९ अ० । आहर करट इत्युच्यतेऽत्र कर्मणि आहरशब्देनास्य । मयू० स० । आहरकरट तथा विधे कर्मणि । ८ दुःखेन दोह्यायां गवि हेमच० । स्वार्थेकन् । काके पुंस्त्री श- ब्दर० स्त्रियां ङीष् । ९ स्तेयशास्त्रप्रवर्त्तके कर्ण्णीसुते पु० “कर्ण्णीसुतः करटकः स्तेयशास्त्रप्रवर्त्तकः । तस्याख्यातौ- तखायौ द्वौ विपुलाचलसंज्ञकौ” काद०टीका ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1688,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करटः, पुं, (कं कुत्सितं रटति शब्दं करोतीति । रट शब्दे + पचाद्यच् ।) काकः । (यथा गङ्गास्तोत्रे । “वरमिह गङ्गातीरे सरटः करटः ।” इति ॥ किरति विक्षिपति मदवारि इति । कॄ + अटन् ।) हस्तिगण्डः । इत्यमरः । ३ । ३ । ३४ ॥ (यथा महाभारते । ३ । २७७ द्रौपदीहरणपर्ब्ब- णि ३८ । “कथं हि भिन्नकरटं पद्मिनं वनगोचरम् । [] उपस्थाय महानागं करेणुः शूकरं स्पृशेत्” ॥) कुसुम्भवृक्षः । निन्द्यजीवनः । एकादशाहादि- श्राद्धम् । दुर्द्दुरूटः । नास्तिक इति यावत् (अयं तु क्षत्रियभेदाभिप्रायेणोक्तः । तथा च महाभारते ६ । ९ । ६२ । “मालवा वल्लवाश्चैव तथैवापरवर्त्तकाः । कुलिन्दाः कालदाश्चैव दण्डकाः करटास्तथा” ॥) वाद्यविशेषः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-030-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
करटकरट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

करट 📚 ➤ किरति मंदम्- कॄ-अटन् हाथी का गंडस्थल
संस्कृत: काकः, गजगण्डः · पर्याय: काक, अरिष्ट, बलिपुष्ट, सकृत्प्रज, ध्वाङ्क्ष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
करट 📚कौआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
करट
कौवे के नाम (२.५.२२) — काक, अरिष्ट, बलिपुष्ट, सकृत्प्रज, ध्वांक्ष, आत्मघोष, परभृत्, बलिभुज्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें