🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:14:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

करणीयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

करणीयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

करणीयः

अर्थ: मार डालना, दुःख देना, सताना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: हिंसायाम्

अंग्रेज़ी: to be done or made or effected &c., MBh.; R. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. करणीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कृ + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — करणीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकरणीयःकरणीयौकरणीयाः
द्वितीयाकरणीयम्करणीयौकरणीयान्
तृतीयाकरणीयेनकरणीयाभ्याम्करणीयैः
चतुर्थीकरणीयायकरणीयाभ्याम्करणीयेभ्यः
पञ्चमीकरणीयात् / करणीयाद्करणीयाभ्याम्करणीयेभ्यः
षष्ठीकरणीयस्यकरणीययोःकरणीयानाम्
सप्तमीकरणीयेकरणीययोःकरणीयेषु
सम्बोधनहे करणीयहे करणीयौहे करणीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कृ (स्वादिगण) · अर्थ: मार डालना, दुःख देना, सताना (हिंसायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकृणोतिकृणुतःकृण्वन्ति
मध्यमकृणोषिकृणुथःकृणुथ
उत्तमकृणोमिकृणुवः / कृण्वःकृणुमः / कृण्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कृणोति · लट् (आत्मने.): कृणुते · लिट्: चकार · लिट् (आत्मने.): चक्रे · लुट्: कर्ता · लुट् (आत्मने.): कर्ता · लृट्: करिष्यति · लृट् (आत्मने.): करिष्यते · लोट्: कृणुतात् · लोट् (आत्मने.): कृणुताम् · लङ्: अकृणोत् · लङ् (आत्मने.): अकृणुत · विधिलिङ्: कृणुयात् · विधिलिङ् (आत्मने.): कृण्वीत · आशीर्लिङ्: क्रियात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कृषीष्ट · लुङ्: अकार्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अकृत · लृङ्: अकरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अकरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: करण · ण्वुल्: कारकः · तृच्: कर्ता · ण्यत्: कार्यः · तव्य: कर्तव्यः · अनीयर्: करणीयः · क्त: कृतः · क्तवतु: कृतवान् · शतृ: कृण्वन् · स्य-शतृ: करिष्यन् · शानच्: कृण्वानः · क्त्वा: कृत्वा · ल्यप्: प्रकृत्य · तुमुन्: कर्तुम् · णमुल्: कारम् · घञ्: कारः · क्तिन्: कृति · क्वसु: चकृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — करणीय
करणीय
karaṇīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
करणीय वि॰ [सं॰] करने योग्य । करने के लायक । कर्तव्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
करणीय mfn. to be done or made or effected &c., MBh.; R. &c.
करणीय n. an affair, business, matter, Ragh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (254,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करणीयं, त्रि, (कर्त्तुमुचितं कर्त्तुमर्ह्यं वा । कृ + अनी- यर् ।) कर्त्तव्यम् । कार्य्यम् । इति व्याकरणम् ॥ (यथा रामायणे ३ । १४ । १० । “मया किं करणीयञ्च इत्युक्ते द्विजसन्निधौ । सर्व्वैरेव च तैरार्त्तैर्वागियं समुदाहृता” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-031-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "करणीय" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
करणीयःकरणीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कृ + अनीयर् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

करणीयः 📚 ➤ मार डालना, दुःख देना, सताना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: हिंसायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
करणीय 📚करने योग्य । करने के लायक । कर्तव्य🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • करणीयः: कृ + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें