🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:51:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कर्करः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कर्करः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कर्करः

अर्थ: कठोर, ठोस

व्युत्पत्ति: कर्क-रा-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कर्कर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कर्कर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकर्करःकर्करौकर्कराः
द्वितीयाकर्करम्कर्करौकर्करान्
तृतीयाकर्करेणकर्कराभ्याम्कर्करैः
चतुर्थीकर्करायकर्कराभ्याम्कर्करेभ्यः
पञ्चमीकर्करात् / कर्कराद्कर्कराभ्याम्कर्करेभ्यः
षष्ठीकर्करस्यकर्करयोःकर्कराणाम्
सप्तमीकर्करेकर्करयोःकर्करेषु
सम्बोधनहे कर्करहे कर्करौहे कर्कराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कर्कर
कर्कर
karkara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्कर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कंकड़ ।
२. कुरंज पत्थर जिसके चुर्ण की सान बनती है ।
३. दर्पण ।
४. नीलम का के भेद ।
५. हथौड़ा (को॰) ।
६. खोपड़ी का टुकड़ा (को॰) ।
७. चमड़े की पट्टी (को॰) ।
कर्कर २ वि॰
१. कड़ा । करारा ।
२. खुरखुरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्कर mf(आ)n. (perhaps connected with कर्क) hard, firm, Gīt.; Mālatīm.; Amar.
कर्कर m. a bone, L.
a hammer, L.
a mirror, L. (cf. कर्फर)
N. of a Nāga, MBh. i, 1561
कर्कर m. n. stone, limestone (esp. the nodule found in Bengal under the name of Kaṅkar, W.), Śatr.
a species of date, L.
कर्कर [cf. करङ्क, शर्कर; Gk. κρόκη, κροκάλη; Lat. hallus, calx; Hib. carraice; Gaël. carraig W. careg.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (256,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्कर a. 1 Hard, solid. --2 Firm. --रः 1 A hammer. --2 A mirror. --3 A bone, broken piece (of skull); fragment; Māl. 5. 19. --4 A strap or rope of leather. --Comp. --अक्षः a wag-tail. --अंगः the Khañjana bird. --अंधुकः a blind well; cf. अंधकूप.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0381-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्कर पु० कर्क--हासे--अरन् । १ दर्पणे, मेदि० २ चूर्णसाधने क्षुद्र- पाषाणखण्डे कङ्करे (काँकर) । कर्क--घञ् कर्कं हासं राति--रा--क । ३ दृढे ४ कठिने त्रि० मेदि० । “किंनो वर्करकर्करैः प्रियशतैराक्रम्य विक्रीयते” अमरुश० । “करीरः कर्करोऽर्करुक्” माघः । २ मुद्गरे शब्दचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1703,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्करं, त्रि, (कर्क + अरन् ।) कठिनम् । इति मेदिनी ॥
कर्करं, क्ली, (कर्कं चूर्णजनकत्वेन हास्यवत् शुक्लता- प्राकाश्यं रातीति । कर्क + रा + कः ।) चूर्णजनक- क्षुद्रपाषाणखण्डम् । तत्पर्य्यायः । चूर्णखण्डम् २ । इति हारावली । काँकर घुटिं इत्यादि भाषा ॥ (“किन्नोवर्करकर्करैः प्रियशतैराक्रम्य विक्रीयते” ॥ इति अमरुशतके ७ ॥)
कर्करः, पुं, (कर्कं हासं प्रतिविम्बप्रकाशं राति । रा + कः । कर्क + अरन् वा ।) दर्पणः । इति मेदिनी ॥ (नागभेदः । इति भारते १ । ३५ । १६ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-036-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कर्करःकर्कर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कर्करः 📚 ➤ कठोर, ठोस

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कर्कर 📚कंकड़🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कर्करः: कर्क-रा-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬