🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:44:40 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कर्दम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कर्दम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कर्दम

अर्थ: कीचड़, दलदल, पंक

संस्कृत: कर्दमः · पर्याय: निषद्वर, जम्बाल, पङ्क, शाद

व्युत्पत्ति: कर्द्-अम

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कर्दम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कर्दम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कर्दम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकर्दमःकर्दमौकर्दमाः
द्वितीयाकर्दमम्कर्दमौकर्दमान्
तृतीयाकर्दमेनकर्दमाभ्याम्कर्दमैः
चतुर्थीकर्दमायकर्दमाभ्याम्कर्दमेभ्यः
पञ्चमीकर्दमात् / कर्दमाद्कर्दमाभ्याम्कर्दमेभ्यः
षष्ठीकर्दमस्यकर्दमयोःकर्दमानाम्
सप्तमीकर्दमेकर्दमयोःकर्दमेषु
सम्बोधनहे कर्दमहे कर्दमौहे कर्दमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कर्दम
कर्दम
kardama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कीचड़ के नाम (1.10.9) निषद्वर · जम्बाल · पंक · शाद
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्दम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कीचड़ । कीच । चहला ।
२. मांस ।
३. पाप ।
४. छाया ।
५. स्वायंभुव मन्वंतर के एक प्रजापति । विशेष—इनकी पत्नी का नाम देवहूति और पुत्र का नाम कपिलदेव था । ये छाया से उत्पन्न, सूर्य के पुत्र थे, इसी से इनका नाम कर्दम पड़ा था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्दम m. (Uṇ. iv, 84) mud, slime, mire, clay, dirt, filth, MBh.; Yājñ.; Ragh. &c.
sin Comm. on Uṇ.
shade, shadow (in Veda according to BrahmaP.)
N. of a Prajāpati (born from the shadow of Brahmā, husband of Devahūti and father of Kapila), MBh.
a kind of rice, Suśr.
a kind of poisonous bulb
N. of Pulaka (a son of Prajāpati), VP.
of a Nāga, MBh. i, 1561
कर्दम n. flesh, L.
Civet, L.
कर्दम mfn. covered with mud or mire or dirt, dirty, filthy, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (258,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्दमः [Uṇ. 4. 85] 1 Mud, slime, mire; पादौ नूपुरलग्नकर्दमधरौ प्रक्षालयंती स्थिता Mk. 5. 35; पथश्चाश्यानकर्दमान् R. 4. 24. --2 Dirt, filth. --3 (Fig.) Sin. --4 N. of a Prajāpati. --मं Flesh. --Comp. --आटकः a receptacle for filth, sewer &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0383-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्द्दम पु० कर्द्द--अम । (कादा) १ पङ्के अमरः । “सरितः कुर्वती गाधाः पथश्चाश्यानकर्द्दमान्” रघुः । करणे अम । २ पापे उणादिकोषः । तस्य कुत्सितशब्दहेतुत्वात्तथात्वम् । ३ मांसे न० शब्दचि० । तत्सेवने हि उदरशब्दोजायते इति तस्य तथात्वम् । कर्दमश्छाया कारणत्वेनास्त्यस्य अर्श० अच् । ब्राह्मणेश्छायाजाते ४ प्रजापतिभेदे । “छायायाः कर्द्दमोजज्ञे देवहूत्याः पतिः प्रभुः” भाग० ३, १२, १४, “प्रजाः सृजेति भगवान् कर्द्दमो ब्रह्मणोदितः । सरस्वत्यास्तपस्तेपे सहस्राणां समा दश । ततः समाधियो- गेन क्रियायोगेन कर्द्दमः । संप्रपेदे हरिं भक्त्या प्रपन्न वरदाशुषम्” भाग० ३, २१, अष्टमश्लोकादौ । ततः कपिलस्य प्रादुर्भावोवर्णितः । तन्नामनिरुक्तिः” ब्रह्मवै० पु० ब्र० ख० दर्शिता यथा । “वेदेषु कर्दमः शब्दश्छायायां वर्त्तते स्फु- टम् । वभूव कर्दमाद्बालः कर्दमस्तेन कीर्त्तितः” । तेन ५ छायायामपि । ततः ॠश्यादि० चतुरर्थ्यां क । कर्दमक पङ्कसन्निकृष्टदेशादौ त्रि० कर्दमोजातोऽस्य तारका० इतच् । कर्दमित जातकर्दम त्रि० । अर्श० मत्वर्थे अच् । कर्दम ६ कर्दमयुक्ते त्रि० । काश्या० चतुरर्थ्यां ष्ठञ् ञिटौ कार्दमिक कर्दमसन्निकृष्टदेशादौ त्रि० ष्ठञि स्त्रियां ङीष् । मत्वर्थे इनि कर्द्दमिन् पु० तद्युक्ते त्रि० मुद्गवृक्षे पु० वैद्य० तस्य कर्दमसमीपजातत्वात्तथात्वम् । पृषी० कर्द्रमीत्यपि तत्रार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1722,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्द्दमं, क्ली, (कर्द + “कलिकर्द्योरमः” । उणां । ४ । ८४ इति अमः ।) मांसम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
कर्द्दमः, पुं, (कर्द कुत्सितरवे + “कलिकर्द्योरमः” । उणां ४ । ८४ इति अमः ।) कर्द्दः । कादा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । निषद्वरः २ जम्बालः ३ पङ्कः ४ शादः ५ । इत्यमरः । १ । १० । ९ ॥ (तथाहि याज्ञबल्क्यः । १ । १९७ । “रथ्याकर्दमतोयानि स्पृष्ठान्यन्त्यश्ववायसैः । मारुतेनैव शुध्यन्ति पक्वेष्टकचितानिच” ॥) अस्य गुणाः । शीतलत्वम् । रूक्षत्वम् । विष- रोगवेदनादाहशोथनाशित्वम् । व्रणशोधनरो- पणत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (“कर्द्दमो दाहपित्तार्त्तिशोथघ्नः शीतलः सरः” । इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे १ भागे ॥) स्वाय- [] म्भुवमन्वन्तरे प्रजापतिविशेषः । स तु ब्रह्मण- श्छायायां जातः । तस्य भार्य्या स्वायम्भुवमनुकन्या देवहूतिः । पुत्त्रः कपिलदेवः कन्याः कलाद्या नव । इति श्रीभागवतम् । ३ । १२ । २७ ॥ पापम् । इत्युणादिकोषः । ४ । ८४ ॥ छाया । यथा, -- “वेदेषु कर्दमः शब्दश्चायायां वर्त्तते स्फुटम् । बभूव कर्दमाद्बालः कर्दमस्तेन कीर्त्तितः” ॥ इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे २२ अध्यायः ॥ (नाग- विशेषः । यथा महाभारते १ । ३५ । १६ । “कर्द्दमश्च महानागो नागश्च बहुमूलकः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-044-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कर्दम" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कर्दमकर्दम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कर्दम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कर्दम 📚 ➤ कीचड़, दलदल, पंक
संस्कृत: कर्दमः · पर्याय: निषद्वर, जम्बाल, पङ्क, शाद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कर्दम 📚कीचड़ । कीच । चहला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कर्दम
कीचड़ के नाम (१.१०.९) — निषद्वर, जम्बाल, पंक, शाद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें