🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:52:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कर्मी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कर्मी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कर्मी

अर्थ: कार्य करने वाला, क्रियाशील, कार्यरत

व्युत्पत्ति: कर्मन्-इनि (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कर्मिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. कर्मिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कर्मिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकर्मीकर्मिनौकर्मिनः
द्वितीयाकर्मिनम्कर्मिनौकर्मिनः
तृतीयाकर्मिनाकर्मिभ्याम्कर्मिभिः
चतुर्थीकर्मिनेकर्मिभ्याम्कर्मिभ्यः
पञ्चमीकर्मिनःकर्मिभ्याम्कर्मिभ्यः
षष्ठीकर्मिनःकर्मिनोःकर्मिनाम्
सप्तमीकर्मिनिकर्मिनोःकर्मिषु
सम्बोधनहे कर्मिन्हे कर्मिनौहे कर्मिनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कर्मिन्
कर्मिन्
karmin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्मिन् mfn. acting, active, busy
performing a religious action, engaged in any work or business, ĀśvŚr.; MBh.; BhP. &c.
belonging or relating to any act, W.
कर्मिन् m. performer of an action, Sarvad.
labourer, workman, VarBṛS.
Butea frondosa, Nigh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (259,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्मिन् a. 1 Working, active, busy. --2 Engaged in any work or business. --3 One who performs religious deeds with the expectation of reward or recompense; कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन Bg. 6. 46. --m. A mechanic, artisan; Y. 2. 265.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0385-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्म्मिन् त्रि० कर्मास्त्यस्य ब्रीह्या० इनि । व्यापारयुक्ते स्त्रियां ङीप् “कर्म्मिभ्यश्चाधिको योगी--तस्माद्योगी भवार्जुन!” गीता । २ फलाभिसन्धानेन कर्मकर्त्तरि च । “यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात्तेनातुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते” मुण्ड० उ० । “इष्टापूर्त्तादिकर्मिणां धूमादिमार्गेण चन्द्र- मण्डलादिप्राप्तिः” शा० भा० “ऋत्विक्कर्षककमिं- णाम्” याज्ञ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1771,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कर्मीकर्मिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कर्मिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कर्मी 📚 ➤ कार्य करने वाला, क्रियाशील, कार्यरत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कर्मिन् 📚mfn. acting, active, busy🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कर्मी: कर्मन्-इनि (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें