🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:59:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कलसा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कलसाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कलसाः

अर्थ: घड़ा जलपात्र, करवा, तश्तरी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कलस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. कलस (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कलस (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकलसःकलसौकलसाः
द्वितीयाकलसम्कलसौकलसान्
तृतीयाकलसेनकलसाभ्याम्कलसैः
चतुर्थीकलसायकलसाभ्याम्कलसेभ्यः
पञ्चमीकलसात् / कलसाद्कलसाभ्याम्कलसेभ्यः
षष्ठीकलसस्यकलसयोःकलसानाम्
सप्तमीकलसेकलसयोःकलसेषु
सम्बोधनहे कलसहे कलसौहे कलसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कलस
कलस
kalasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलस संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ कलश । उ॰—कीरति कुल कलस अलस तजि सेस सुनाम असेस सिथिल गति है ।—घनानंद, पृ॰ ६०६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलशः, --सः (शं, --सं) [केन जलेन लश-स-ति Tv.] 1 A pitcher, water pot, a jar, dish; स्ततौ मांसग्रथी कनककलशावित्युपमितौ Bh. 3. 20, 1. 97; स्तनकलस Amaru. 54. ˚जन्मन्, ˚उद्भवः N. of Agastya. --2 A churn. --3 A kind of measure. --4 A rounded pinnacle on the top of a temple. --Comp. (स) उदधिः the ocean.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0386-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलसः, त्रि, (केन जलेन लसति शोभते । क + लस् + अच् ।) कलशः । घटः । इति हेमचन्द्रः ॥ द्रोणपरिमाणे, पुं, । इति वैद्यकपरिभाषा ॥ (“चतुर्भिराढकैर्द्रोणः कलसो नल्वणोर्म्मणः” ॥ इति शार्ङ्गधरे पूर्व्वखण्डे १ अध्याये ॥ “स एव कलसः ख्यातो घटस्तून्मानमेव च” ॥ इति चरके कल्पस्थाने १२ अध्याये ॥)
कलसः, पुं, (केन जलेन लसतौति । लस् + अच् ।) कुम्भः । अस्योत्पत्त्यादिर्यथा, -- “सागरे मथ्यमाने तु पीयूषार्थं सुरासुरैः । [] पीयूषधारणार्थाय निर्म्मिता विश्वकर्म्मणा ॥ कलाः कलास्तु देवानामसितास्ताः पृथक् पृथक् । यतः कृतास्तु कलसास्ततस्ते परिकीर्त्तिताः ॥ नवैव कलसाः प्रोक्ता नामतस्तान्निबोधत । गोह्योपगोह्यो मरुतो मयूखश्च तथापरः ॥ मनोहा कृषिभद्रश्च विजयस्तनुशोधकः । इन्द्रियघ्नोऽथ विजयो नवमः परिकीर्त्तितः ॥ तेषामेव क्रमाद्भूप नव नामानि यानि तु । शृणु तान्यपराण्येव शान्तिदानि सदैव हि ॥ क्षितीन्द्रः प्रथमः प्रोक्तो द्वितोयो जलसम्भवः । पवनाग्नी ततो द्वौ तु यजमानस्ततः परः । कोषसम्भवनामा तु षष्ठः स परिकीर्त्तितः ॥ सोमस्तु सप्तमः प्रोक्तश्चादित्यस्तु तथाष्टमः । विजयो नाम कलसो योऽसौ नवम उच्यते ॥ स तु पञ्चमुखः प्रोक्तो महादेवस्वरूपधृक् । घटस्य पञ्चवक्त्रेषु पञ्चवक्त्रः स्वयं तथा ॥ यथा काष्ठास्थितः सम्यक् वामदेवादिनामतः । मण्डलस्य च पद्मान्तः पञ्चवक्त्रघटं न्यसेत् ॥ क्षितीन्द्रं पूर्व्वतो न्यस्य पश्चिमे जलसम्भवम् । वायव्ये वायवं न्यस्य आग्नेये ह्यग्निसम्भवम् ॥ नैरृत्ये यजमानन्तु ऐश्यान्यां कोषसम्भवम् । सोममुत्तरतो न्यस्य सौरं दक्षिणतो न्यसेत् ॥ न्यस्यैवं कलसांश्चैव तेषु चैतान् विचिन्तयेत् । कलसानां मुखे ब्रह्मा ग्रीवायां शङ्करः स्थितः । मूले तु संस्थितो विष्णुर्म्मध्ये मातृगणाः स्थिताः ॥ दिक्पाला देवताः सर्व्वे वेष्टयन्ति दिशो दश । कुक्षौ तु सागराः सप्त सप्तद्वीपाश्च संस्थिताः ॥ नक्षत्राणि ग्रहाः सर्व्वे तथैव कुलपर्व्वताः । गङ्गाद्याः सरितः सर्व्वा वेदाश्चत्वार एव च । कलसे संस्थिताः सर्व्वे तेषु तानि विचिन्तयेत् ॥ रत्नानि सर्व्ववीजानि पुष्पाणि च फलानि च ॥ वज्रमौक्तिकवैदूर्य्यमहापद्मेन्द्रस्फाटिकैः । सर्व्वधाममयं विल्वं नागरोडुम्बरं तथा ॥ वीजपूरकजम्बीरकाम्राम्रातकदाडिमान् । यवं शालिञ्च नीवारं गोधूमं सितसर्षपम् ॥ कुङ्कुमागुरुकर्पूरमदनं रोचनं तथा । चदनञ्च तथा मांसीमेलां कुष्ठं तथैव च ॥ कर्पूरपत्रचण्डञ्च जलं निर्यासकाम्बुदम् । शैलेयं वदरं जातीपत्रपुष्पे तथैव च ॥ कालशाकं तथा पृक्कां देवीं पर्णकमेव च । वचां धात्रीं समञ्जिष्ठां तुरुष्कं मङ्गलाष्टकम् ॥ दूर्व्वां मोहनिकां भद्रां शतमूलीं शतावरीम् । पर्णानां शवलां क्षुद्रां सहदेवां गजाङ्कुशाम् ॥ पूर्णकोषां सितां पाठां गुञ्जां सुरसिकालसौ । व्यामकं गजदन्तञ्च शतपुष्पां पुनर्णवाम् ॥ ब्राह्मीं देवीं शिवां रुद्रां सर्व्वसन्धानिकां तथा । समाहृत्य शुभानेतान् कलसेषु निधापयेत् ॥ कलसस्य यथा देवान् विधिं शम्भुं गदाधरम् । यथाक्रमं पूजयित्वा शम्भुं मुख्यतया यजेत् ॥ प्रासादेन तु मन्त्रेण शम्भुतन्त्रेण शङ्करम् । प्रथमं पूजयेन्मध्ये नानानैवेद्यवेदनैः ॥ दिक्पालानां धटेष्वेव दिक्पालानपि पूजयेत् । [] पूब्बं वहिःस्थापितेषु ग्रहाणां कलसेषु च ॥ नवग्रहान् पूजयेत्तु मातॄर्मातृघटेषु च । सर्व्वे देवा घटे पूज्या घटस्तेषां पृथक् पृथक् ॥ नवैव तत्र पूर्व्वोक्ताः स्मृता मुख्यतमा नृप । भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पेयैश्च पुष्पैर्नानाविधैः फलैः ॥ यावकैः पायसैश्चापि यथासम्भवयोजितैः । पुष्यस्नानाय नृपतिः पूजयेत् सकलान् सुरान्” ॥ इति कालिकापुराणे पुष्याभिषेकः ८७ अ- ध्यायः ॥ * ॥ अन्यत् धारकशब्दे द्रष्ठव्यम् ॥
⟦pdf:
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कलसाःकलस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: कलस (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कलसाः 📚 ➤ घड़ा जलपात्र, करवा, तश्तरी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कलस 📚दे॰ 'कलश'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें