🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:21:14 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कलहाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कलहाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कलहाय

अर्थ: झगड़ा, लड़ाई-भिड़ाई

संस्कृत: युद्धम् · पर्याय: युद्ध, आयोधन, जन्य, प्रधन, प्रविदारण

व्युत्पत्ति: कलं कामं हन्ति-हन्-ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कलह (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. कलह (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कलह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकलहःकलहौकलहाः
द्वितीयाकलहम्कलहौकलहान्
तृतीयाकलहेनकलहाभ्याम्कलहैः
चतुर्थीकलहायकलहाभ्याम्कलहेभ्यः
पञ्चमीकलहात् / कलहाद्कलहाभ्याम्कलहेभ्यः
षष्ठीकलहस्यकलहयोःकलहानाम्
सप्तमीकलहेकलहयोःकलहेषु
सम्बोधनहे कलहहे कलहौहे कलहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कलह
कलह
kalaha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विवाद । झगड़ा । उ॰—कलह कलपना दुख घना रहै मन भंग ।—सहजो॰, पृ॰ १९ । यौ॰—कलहप्रिय ।
२. लड़ाई । युद्ध ।
३. तलवार की म्यान ।
४. पथ । रास्ता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कलह m. (n., L.) strife, contention, quarrel, fight, MBh.; Mn. &c.
the sheath of a sword, L.
a road, way, W.
deceit, falsehood, W.
violence without murderous weapons, abuse, beating, kicking, W.
2. कलह Nom. P. कलहति, to quarrel, MBh. xii, 5349.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (261,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलहः, --हं [कलं कामं हंति हण्-ड Tv.] 1 Strife, quarrel: ईर्ष्याकलहः Bh. 1. 2; लीला˚ Ś. Til. 8; so शुष्ककलहः, प्रणयकलहः &c. --2 War, battle. --3 Trick, deceit, falsehood. --4 Violence, kicking, beating &c; Ms. 4. 121; (where Medhātithi and Kullūka explain कलह by दडादिनेतरेतरताडनं and दंडादंड्यादि respectively). --5 A road, way. --6 The sheath of a sword. --7 A cry, sound; Māl. 9. 18. --Comp. --अंतरिता a woman separated from her lover in consequence of a quarrel with him (one who is angry and yet sorry for it); she is thus defined in S. D.: --चाटुकारमपि प्राणनाथं रोषादपास्य या । पश्चात्तापमवाप्नोति कलहांतरिता तु सा ॥ 117. --अपहृत a. taken [] by main force or violence. --कार, --कारिन् a. quarrelsome, turbulent. --प्रिय a. fond of (promoting) quarrels; ननु कलहप्रियोसि M. 1. --(यः) an epithet of Nārada. --(या) a bird (सारिका).
कलहः, --हं [कलं कामं हंति हण्-ड Tv.] 1 Strife, quarrel: ईर्ष्याकलहः Bh. 1. 2; लीला˚ Ś. Til. 8; so शुष्ककलहः, प्रणयकलहः &c. --2 War, battle. --3 Trick, deceit, falsehood. --4 Violence, kicking, beating &c; Ms. 4. 121; (where Medhātithi and Kullūka explain कलह by दडादिनेतरेतरताडनं and दंडादंड्यादि respectively). --5 A road, way. --6 The sheath of a sword. --7 A cry, sound; Māl. 9. 18. --Comp. --अंतरिता a woman separated from her lover in consequence of a quarrel with him (one who is angry and yet sorry for it); she is thus defined in S. D.: --चाटुकारमपि प्राणनाथं रोषादपास्य या । पश्चात्तापमवाप्नोति कलहांतरिता तु सा ॥ 117. --अपहृत a. taken [] by main force or violence. --कार, --कारिन् a. quarrelsome, turbulent. --प्रिय a. fond of (promoting) quarrels; ननु कलहप्रियोसि M. 1. --(यः) an epithet of Nārada. --(या) a bird (सारिका).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0386-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलह पुं न० कलं कामं हन्त्यत्र हन--बा० आधारे ड । अर्द्ध- [] र्चादि । विवादे वाग्विवादे (झक्डा) “क्षत्तः! पुत्रेषु पुत्रैर्मे कलहोन भविष्यति” भा० आ० ४८ । “न विवादे न कलहे न सेनायां न सङ्गरे” मनुः । २ युद्धे अमरः । “विधित्सतः कलहमवेक्ष्य विद्विषः” “भाविकलह- फलयोगमसौ” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1783-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलहः, पुं क्ली, (कलं कासं हन्त्यत्र । हन् + अधि- करणे डः ।) विवादः । लडाइ झगडा इति भाषा ॥ (यथा मनुः ४ । १२१ । “न विवादे न कलहे न सेनायां न सङ्गरे” ॥) तथा विष्णुपुराणे १ मांशे ९ । १४५ । “अलक्ष्मीः कलहाधारा न तेष्वास्ते कदाचन” ॥) तत्पर्य्यायः । युद्धम् २ आयोधनम् ३ जन्यम् ४ प्रधनम् ५ प्रविदारणम् ६ मृधम् ७ आस्कन्द- नम् ८ संख्यम् ९ समीकम् १० साम्परायिकम् ११ समरः १२ अनीकः १३ रणः १४ विग्रहः १५ सम्प्रहारः १६ अभिसम्पातः १७ कलिः १८ सं- स्फोटः १९ संयुगः २० अभ्यामर्द्दः २१ समा- घातः २२ संग्रामः २३ अभ्यागमः २४ आहवः २५ समुदायः २६ सयत् २७ समितिः २८ आजिः २९ समित् ३० युध् ३१ । इत्यमरः । २ । ८ । १०४ ॥ शमीकम् ३२ साम्परायकम् ३३ संस्फेटः ३४ युत् ३५ । इति तट्टीका ॥
कलहः, पुं, (कल + हन् + “अन्येभ्योऽपीति” ३ । २ । १०१ । डः ।) वाटः । खड्गकोषः । भण्डनम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-057-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कलह" आता है (16)
विरोधक्रिया शत्रुता । झगड़ा । कलहरैसा † संज्ञा पुं॰ झगड़ा । कलह । युद्धशर्र झगड़ा । कलहग्राममदगुरिका झगड़ा । टंटा । कलहकलि बहेड़े का फल या बीज । विशेष—वामन पुराण में ऐसी कथा है कि जब दमयती ने न…द्वंद युग्म । मिथुन । जोड़ाविवाद किसी बात या वस्तु पर जबानी झगड़ा । वाक् युद्बविग्रह दूर या अलग करनाविप्रयोग वियोग । विरह । जुदाई । विप्रलंभकमंध दे॰ 'कबंध'दुर्दांत दुर्दमनीयविप्रवाद बूरे वचनचख पु संज्ञा पुं॰ आँखहैस एक छोटा पौधा जिसकी जड़ जहरीले फोड़ों पर जलाने के लेये घिसकर लगाई जाती …टंटा उपद्रव । हलचल । दंगा । फसाद । क्रि॰ प्र॰—मचाना । मुहा॰—टंटा खड़ा करना …बिग्रह शरीर । देह

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कलहायकलह (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कलह (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कलहाय 📚 ➤ झगड़ा, लड़ाई-भिड़ाई
संस्कृत: युद्धम् · पर्याय: युद्ध, आयोधन, जन्य, प्रधन, प्रविदारण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कलह 📚विवाद । झगड़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कलह
युद्ध के और नाम (२.८.१०४) — मृध, आस्कन्दन, संख्य, समीक, साम्परायिक, समर, अनीक, रण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कलहाय: कलं कामं हन्ति-हन्-ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें