🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:25:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कलुषः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कलुषः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कलुषः

अर्थ: मलिन, गन्दा, कींचड़ से भरा हुआ, मैला

संस्कृत: पर्याय: पङ्क, पाप्मन्, पाप, किल्बिष, कल्मष

व्युत्पत्ति: कल्-उषच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कलुष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कलुष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकलुषःकलुषौकलुषाः
द्वितीयाकलुषम्कलुषौकलुषान्
तृतीयाकलुषेणकलुषाभ्याम्कलुषैः
चतुर्थीकलुषायकलुषाभ्याम्कलुषेभ्यः
पञ्चमीकलुषात् / कलुषाद्कलुषाभ्याम्कलुषेभ्यः
षष्ठीकलुषस्यकलुषयोःकलुषाणाम्
सप्तमीकलुषेकलुषयोःकलुषेषु
सम्बोधनहे कलुषहे कलुषौहे कलुषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कलुष
कलुष
kaluṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मैला जल (1.10.14) अनच्छ · आविल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलुष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [विं॰ कलुषित, कलुषी]
१. मलिनता । मैल ।
२. पाप । दोष ।
३. कलंक । यौ॰—कलुषचेता । कलुषमति । कलुषात्मा ।
४. क्रोध ।
५. भैंसा ।
कलुष २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ कलुषा, वि॰ कलुषी]
१. मलिन । मैला । गंदा ।
२. निंदित ।
३. दोषी । पापी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलुष mf(आ)n. (√ 3. कल्, Uṇ. iv, 75), turbid, foul, muddy, impure, dirty (lit. and fig.), Mn.; Suśr.; Kathās. &c.
hoarse (as the voice), Śak.
(ifc.) unable, not equal to, Ragh. v, 64
कलुष m. a buffalo, L.
a sort of snake, Suśr.
कलुष n. foulness, turbidness, dirt, impurity (lit. and fig.), MBh.; R. &c.
sin, wrath, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (262,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलुष a. [कल्-उषच् Uṇ. 4. 75] 1 Turbid, dirty, muddy, foul; गंगा रोधः पतनकलुषा गृह्णतीव प्रसादं V. 1. 8; Ki. 8. 32; Ghaṭ. 13. --2 Choked, hoarse, husky; कंठः स्तंभितबाष्पवृत्तिकलुषः Ś. 4. 5. --3 Bedimmed; full of; Ś. 6. 8. --4 Angry, displeased, excited; U. 3. 13; भावावबोधकलुषा दयितेव रात्रौ R. 5. 64 (Malli. takes कलुष to mean ‘unable’, ‘incompetent’). --5 Wicked, sinful, bad. --6 Cruel, censurable; R. 14. 73. --7 Dark, opaque. --8 Idle, lazy. --9 Perverted; ˚भूतायां बुद्धौ Pt. 3. 184; कालुष्यमुपयाति बुद्धिः &c. --षः A buffalo. --षं 1 Dirt, filth, mud; विगतकलुषमंभः Rs. 3. 22. --2 Sin. --3 Wrath. --Comp. --योनिज a. illegitimate, of impure origin; Ms. 10. 57, 58.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0387-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलुष पुं स्त्री कल--उषच् लुष--हिंसायां क १ कस्य जलस्य लुषो घातकः इति वा । १ महिषे राजनि० स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । २ पापे न० । “त्वां प्रत्यकस्मात् कलुषप्रवृत्तौ” रघुः । ३ तद्वति त्रि० । ४ अनच्छे आबिले त्रि० अमरः । “विभिन्नशङ्खः कलुषीमवन्मुहुर्मदेन दन्तीव मनुष्यधर्मणः” माघः । ५ गर्हिते त्रि० शब्दचि० । अकलुषः कलुषो भवति कलुषायते । कलुषायितः । कलुषं करोति णिच् कलुषयति कलुषितः । ६ असमर्थे । “भावावबोधकलुषा दयितेव रात्रौ” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1812,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलुषं, क्ली, (कं सुखं लुषति हिनस्ति । क + लुष् + अण् । यद्वा कल् + “पॄनहिकलिभ्य उषच्” । उणां ४ । ७५ । इति उषच् ।) पापम् । इत्यमरः । १ । ४ । २८ ॥ (यथा शङ्करार्य्यकृतात्मबोधे ५ । “अज्ञानकलुषं जीवं ज्ञानाभ्यासाद्विनिर्म्मलम् । कृत्वा ज्ञानं स्वयं नश्येज्जलं कतकरेणुवत्” ॥ मालिन्यं यथा ऋतुसंहारे । ३ । २३ । “विगतकलुषमम्भः शालिपक्वा धरित्री । विमलकिरणचन्द्रं व्योम ताराविचित्रम्” ॥)
कलुषः, पुं, स्त्री, (कस्य जलस्य लुषः हिंसकः । आ विलकारक इत्यर्थः । क + लुष् + क ।) महिषः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (बद्धः । यथा शकुन्तलायां “कण्ठः स्तम्भितवाष्पवृत्तिकलुषः” ॥ निन्दितः । यथा मनुः १ । ५७ । “वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम्” ॥)
कलुषः, त्रि, (कल् + उषच् ।) अनच्छः । आविलः । इत्यमरः । १ । १० । १४ ॥ (“निर्भुग्नकलुषे नेत्रे” इति सुश्रुते उत्तरतन्त्रे । ३१ अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-063-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कलुष" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कलुषःकलुष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कलुषः 📚 ➤ मलिन, गन्दा, कींचड़ से भरा हुआ, मैला
संस्कृत: पर्याय: पङ्क, पाप्मन्, पाप, किल्बिष, कल्मष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कलुष 📚मलिनता । मैल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कलुष
मैला जल (१.१०.१४) — अनच्छ, आविल
पाप के और नाम (१.४.२५) — वृजिन, एनस्, अघ, अंहस्, दुरित, दुष्कृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें