🕉️ 28 October 2026, Wednesday · 07:40:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कल्पयति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कल्पयति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कल्पयति

अर्थ: कल्पना करना, विचार करना, मिश्रित करना, चित्रित करना, रंगना

संस्कृत: अवकल्कने

अंग्रेज़ी: to mix, to think, to imagine, to paint

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कृप् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. कृप् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  3. कृप् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  4. कल्पयत् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कृप् + शतृ
  5. कल्पयत् (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कृप् + शतृ

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कृप् (चुरादिगण) · अर्थ: कल्पना करना, विचार करना, मिश्रित करना, चित्रित करना, रंगना (अवकल्कने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकल्पयतिकल्पयतःकल्पयन्ति
मध्यमकल्पयसिकल्पयथःकल्पयथ
उत्तमकल्पयामिकल्पयावःकल्पयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कल्पयति · लट् (आत्मने.): कल्पयते · लिट्: कल्पयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): कल्पयाञ्चक्रे · लुट्: कल्पयिता · लुट् (आत्मने.): कल्पयिता · लृट्: कल्पयिष्यति · लृट् (आत्मने.): कल्पयिष्यते · लोट्: कल्पयतात् · लोट् (आत्मने.): कल्पयताम् · लङ्: अकल्पयत् · लङ् (आत्मने.): अकल्पयत · विधिलिङ्: कल्पयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): कल्पयेत · आशीर्लिङ्: कल्प्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कल्पयिषीष्ट · लुङ्: अचकल्पत् · लुङ् (आत्मने.): अचकल्पत · लृङ्: अकल्पयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अकल्पयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कल्पन · ण्वुल्: कल्पकः · तृच्: कल्पयिता · यत्: कल्प्यः · तव्य: कल्पयितव्यः · अनीयर्: कल्पनीयः · क्त: कल्पितः · क्तवतु: कल्पितवान् · शतृ: कल्पयन् · स्य-शतृ: कल्पयिष्यन् · शानच्: कल्पयमानः · क्त्वा: कल्पयित्वा · ल्यप्: प्रकल्प्य · तुमुन्: कल्पयितुम् · णमुल्: कल्पम् · क्तिन्: कल्प्ति · क्वसु: कल्पयाम्बभूवान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कल्पयतिकृप् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
अन्य सम्भावना: कृप् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) | कृप् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कल्पयति ➤ कल्पना करना, विचार करना, मिश्रित करना, चित्रित करना, रंगना
संस्कृत: अवकल्कने

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से, और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें