🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:38:41 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कल्यम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कल्यम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कल्यम्

अर्थ: स्वस्थ, नीरोग, तन्दुरुस्त

संस्कृत: प्रत्यूषः, सज्जः · पर्याय: प्रत्यूष, अहर्मुख, उषस्, प्रत्युषस्, व्युष्ट

व्युत्पत्ति: कल्-यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कल्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. कल्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. अव्ययम्
  4. कल्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कल्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकल्यम्कल्येकल्यानि
द्वितीयाकल्यम्कल्येकल्यानि
तृतीयाकल्येनकल्याभ्याम्कल्यैः
चतुर्थीकल्यायकल्याभ्याम्कल्येभ्यः
पञ्चमीकल्यात् / कल्याद्कल्याभ्याम्कल्येभ्यः
षष्ठीकल्यस्यकल्ययोःकल्यानाम्
सप्तमीकल्येकल्ययोःकल्येषु
सम्बोधनहे कल्यहे कल्येहे कल्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कल्य
कल्य
kalya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रोग से मुक्त (2.6.58) वार्त · निरामय · उल्लाघ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कल्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सवेर । भोर । प्राताःकाल ।
२. आनेवाला कल । उ॰— आएँगे फिर ये विध कल्य ।— साकेत, पृ॰ १६९ ।
३. मधु । शराब ।
४. बधाई । शुभकामना (को॰) ।
५. शुभ समाचार । शुभ समाचार सुसंवाद (को॰) ।
६. स्वास्थ्य (को॰) ।
७. बीता हुआ कल [को॰] ।
८. प्रशंसा (को॰) ।
९. उपाय । साधान (को॰) । १० क्षेपण (को॰) ।
कल्य २ वि॰
१. स्वस्थ । निरोग ।
२. तैयार । प्रस्तुत ।
३. चतुर ।
४. शुभ । मंगलकारक ।
५. बहरा और गूँगा ।
६. उपदेशात्मक । शैक्षिक ।
७. कुशल । दक्ष [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल्य mf(आ)n. (√ 3. कल्, T.) well, healthy, free from sickness (cf. अ-क्˚, Gaut. ix, 28)
hale, vigorous, MBh. ii, 347; Naiṣ.; Yājñ. i, 28
sound, perfect, strong, MBh.
clever, dexterous, L.
ready or prepared for (loc. or inf.), MBh.
agreeable, auspicious (as speech), L.
instructive, admonitory, L.
deaf and dumb (cf. कल and कल्ल), L.
कल्य n. health, L.
dawn, morning, L.
yesterday, L.
कल्य (अम्, आ) n. f. spirituous liquor, L. (cf. कदम्बरी)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (263,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल्य a. [कलयति चेष्टामत्र, कल्-यक्; कल् कर्मणि यत्, कलासु साधु कला-यत् वा Tv.] 1 Sound, free from sickness, healthy; सर्वः कल्ये वयसि यतते लब्धुमर्थान्कुटुंबी V. 3. 1; Y. 1. 28; यावदेव भवेत्कल्यस्तावच्छ्रेयः समाचरेत् Mb. --2 Ready, prepared; कथयस्व कथामेतां कल्याः स्मः श्रवणे तव Mb. --3 Clever. --4 Agreeable, auspicious (as a discourse). --5 Deaf and dumb. --6 Instructive. --ल्यं 1 Dawn, day-break. --2 To-morrow. --3 Sprituous liquor. --4 Congratulation, good wishes. --5 Good news. --Comp. --आशः, --जग्धिः f. the morning meal, breakfast. --पालः, --पालकः a distiller. --वर्तः morning meal, breakfast. --(र्तं) (hence) anything light, trivial, or unimportant; a trifle; ननु कल्यवर्तमेतत् Mk. 2 but a trifle; स्त्रीकल्यवर्तस्य कारणेन 4; स इदानीमर्थकल्यवर्तस्य कारणादिदमकार्यं करोति 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0388-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कल्य न० कलयति चेष्टामत्र अघ्न्या० यक्, कल्यते कल--गतौ कर्म्मणि यत्, कलासु साधु यत् वा । १ प्रत्यूषे अमरः २ मधुनि हेमच० । ३ निरामये “यावदेव भवेत् कल्यस्ता- वत् श्रेयः समाचरेत्” मा० स० ५५ अ० । ४ सज्जे समर्थे उद्युक्ते च त्रि० अमरः “कथयस्व कथामेतां कल्याः स्म श्रवणे तव” भा० आ० ५ अ० । “लब्ध्वा रथं धनुश्चैव तथाऽक्षय्येमहे- षुधीः । बभूव कल्यः कौन्तेयः प्रहृष्टः सह्यकर्म्मणि” भा० आ० २२५ अ० । “कल्यौ स्वोभगवन् योद्धुमपि सर्व्वैः सुरासुरैः” भा० आ० २२५ अ० । ५ वाक्श्रुतिवर्जिते(काला वोवा) ६ उपायवचने कल्याणवचने च त्रि० मेदि० । ६ सुरायां स्त्रो मेदि० ७ शुभात्मिकायां वाण्यां स्त्री अमरः ८ हरी- तक्यां स्त्री शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1828,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कल्यं, क्ली, (कल्यते आगम्यते । कल गतौ + कर्म्मणि यत् । प्रत्यूषः । इत्यमरः । १ । ४ । २ ॥ (यथा, [] भागवते ४ । २४ । ७८ । “इदं यः कल्य उत्थाय प्राञ्जलिः श्रद्धयान्वितः । शृणुयाच्छ्रावयेन्मर्त्त्यो मुच्यते कर्म्मबन्धनैः” ॥ कलयति मिष्टतां सम्पादयतीति । अघ्न्यादित्वात् यक् ।) मधु । इति हेमचन्द्रः ॥
कल्यः, त्रि, (कलासु साधुः इति यत् ।) सज्जः । (यथा, महाभारते १ । ५ । ३ । कथयस्व कथामेतां कल्याः स्म श्रवणे तव” ॥) निरामयः । इत्यमरः । ३ । ३ । १५९ ॥ वाक्श्रुति- वर्जितः । दक्षः । कल्याणवचनम् । उपायवचनम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-067-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कल्यम्कल्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कल्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | अव्ययम्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कल्यम् 📚 ➤ स्वस्थ, नीरोग, तन्दुरुस्त
संस्कृत: प्रत्यूषः, सज्जः · पर्याय: प्रत्यूष, अहर्मुख, उषस्, प्रत्युषस्, व्युष्ट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कल्य 📚सवेर । भोर । प्राताःकाल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कल्य
प्रातःकाल के नाम (१.४.२) — प्रत्यूष, अहर्मुख, उषस्, प्रत्युषस्
रोग से मुक्त (२.६.५८) — वार्त, निरामय, उल्लाघ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • कल्यम्: कल्-यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें