🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:59:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कवष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कवष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कवष

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: opened (as the legs), AitBr.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कवष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कवष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कवष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकवषःकवषौकवषाः
द्वितीयाकवषम्कवषौकवषान्
तृतीयाकवषेणकवषाभ्याम्कवषैः
चतुर्थीकवषायकवषाभ्याम्कवषेभ्यः
पञ्चमीकवषात् / कवषाद्कवषाभ्याम्कवषेभ्यः
षष्ठीकवषस्यकवषयोःकवषाणाम्
सप्तमीकवषेकवषयोःकवषेषु
सम्बोधनहे कवषहे कवषौहे कवषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कवष
कवष
kavaṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कवष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ढाल ।
२. एक ऋषि का नाम । विशेष—ये इलूस के पुत्र थे और इनकी माँ दासी थी । इनके बनाए मंत्र ऋग्वेद के दसवें मंडल में हैं । ऐतरेय ब्राह्मण में लिखा है कि सारस्वत प्रदेश में कुछ ऋषि यज्ञ कर रहे थे । उनकी पंक्ति में बैठकर कवष खाना पीना चाहते थे । ऋषियों ने उन्हें दासीपुत्र कहकर निकाल दिया । इससे वे उनसे क्रुद्ध होकर वहाँ से चले गए और तप करके बहुत से मंत्र रचकर उन्होंने देवताओं को प्रसन्न किया । इसपर ऋषियों ने उनकी बड़ी प्रार्थना की और उन्हें अपनी पंक्ति में ले लिया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कवष mf(ई)n. opened (as the legs), AitBr.
कवष m. a shield, L.
(or कवष ऐलूष) N. of a Ṛṣi (son of Ilūṣa by a slave girl, and author of several hymns in the tenth Maṇḍala of the Ṛg-veda; when the Ṛṣis were performing a sacrifice on the banks of the Sarasvatī he was expelled as an impostor and as unworthy to drink of the water, being the son of a slave; it was only when the gods had shown him special favour that he was readmitted to their society), RV. vii, 18, 12; AitBr. ii, 19
N. of a Muni, BhP.
N. of the author of a Dharma-śāstra.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (264,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कवष, --कवष् a. Ved. Sounding, creaking (as the door). --षः A shield.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0389-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कवष त्रि० कौति कु--शब्दे बा० अषच् । १ सच्छिद्रे कवाटादौ तस्य पिधानकाले शब्दायमानत्वात्तथात्वम् । स्त्रियां गौरा० ङीष् । “इन्द्र! दुरः कवष्योधावमानाः” यज० २, ४, “कवष्यः सशुषिरा, सच्छिद्र एव शब्दप्रसरात् कौतेरौणादिकोऽषच् प्रत्ययः” वेददी० । “कवष्योन व्यचस्वतीः” यजु० २०, ६०, “होता यक्षद्दुरोदिशः कवष्यः” २१, ३४,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1831,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कवषकवष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कवष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कवष 📚 ➤ ढाल उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): opened (as the legs), AitBr.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कवष 📚ढाल🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें