🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:54:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कशमकश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कशम्+अक्+अश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कशम्

अर्थ: कोड़ा

व्युत्पत्ति: कश्-अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कश (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. कश (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कश् + अच्
  3. कश (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कश् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकशःकशौकशाः
द्वितीयाकशम्कशौकशान्
तृतीयाकशेनकशाभ्याम्कशैः
चतुर्थीकशायकशाभ्याम्कशेभ्यः
पञ्चमीकशात् / कशाद्कशाभ्याम्कशेभ्यः
षष्ठीकशस्यकशयोःकशानाम्
सप्तमीकशेकशयोःकशेषु
सम्बोधनहे कशहे कशौहे कशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अक्

अर्थ: स्वरों के लिए प्रयुक्त शब्द

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अच् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अच् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अच् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअक् / अग्अचौअचः
द्वितीयाअचम्अचौअचः
तृतीयाअचाअग्भ्याम्अग्भिः
चतुर्थीअचेअग्भ्याम्अग्भ्यः
पञ्चमीअचःअग्भ्याम्अग्भ्यः
षष्ठीअचःअचोःअचाम्
सप्तमीअचिअचोःअक्षु
सम्बोधनहे अक् / हे अग्हे अचौहे अचः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अश

अर्थ: फैलना, राशि करना, ढेर करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: व्याप्तौ सङ्घाते च

अंग्रेज़ी: to pervade,to heap,to pile up

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अश् + अच्
  2. अश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अश् + अच्
  3. अशन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. अशन् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. अशन् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअशःअशौअशाः
द्वितीयाअशम्अशौअशान्
तृतीयाअशेनअशाभ्याम्अशैः
चतुर्थीअशायअशाभ्याम्अशेभ्यः
पञ्चमीअशात् / अशाद्अशाभ्याम्अशेभ्यः
षष्ठीअशस्यअशयोःअशानाम्
सप्तमीअशेअशयोःअशेषु
सम्बोधनहे अशहे अशौहे अशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अश् (स्वादिगण) · अर्थ: फैलना, राशि करना, ढेर करना (व्याप्तौ सङ्घाते च)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअश्नुतेअश्नुवातेअश्नुवते
मध्यमअश्नुषेअश्नुवाथेअश्नुध्वे
उत्तमअश्नुवेअश्नुवहेअश्नुमहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): अश्नुते · लिट् (आत्मने.): आनशे · लुट् (आत्मने.): अशिता · लृट् (आत्मने.): अक्ष्यते · लोट् (आत्मने.): अश्नुताम् · लङ् (आत्मने.): आश्नुत · विधिलिङ् (आत्मने.): अश्नुवीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): अक्षीष्ट · लुङ् (आत्मने.): आशिष्ट · लृङ् (आत्मने.): आक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अशन · ण्वुल्: आशकः · तृच्: अष्टा · ण्यत्: आश्यः · तव्य: अष्टव्यः · अनीयर्: अशनीयः · क्त: अष्टः · क्तवतु: अष्टवान् · शानच्: अश्नुवानः · क्त्वा: अष्ट्वा · ल्यप्: प्राश्य · तुमुन्: अष्टुम् · णमुल्: आशम् · घञ्: आशः · क्तिन्: अष्टि · क्वसु: आनशिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कश
कश
kaśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ कशा] चाबुक ।
कश २ संज्ञा पुं॰ [फा़॰]
१. खिंचाव । यौ॰—कशमकश । धुआँकश (स्टीमर) ।
२. हुक्के या चिलम का दम । फूँक । जैसे, —दो कश हुक्का पी लें तब चलें । क्रि॰ प्र॰—खींचना ।—मारना ।—लगाना ।—लेना ।
कश ३ वि॰ खींचनेवाला । करनेवाला । जैसे, —आराकश, मेहनतकश, कद्दूकश । विशेष—इस अर्थ में इसका प्रयोग केवल समस्त पदों के अंत में होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कश m. a species of rodent animal, VS.; TS. (cf. कशीका)
a whip, thong, MBh. (cf. प्रकश)
कश m. pl. N. of a people, BhP. (ed. Bomb.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (265,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कशः 1 A whip (usually in pl.). --शा A whip; इदानीं सुकुमारेऽस्मिन् निःशंकं कर्कशाः कशाः । तव गात्रे पतिष्यंति सहास्माकं मनोरथैः ॥ Mk. 9. 35 (where the word may be m. or f.) --2 Flogging. --3 A string, rope. --4 The mouth. --5 A quality.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0389-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कश शब्दे अक० वोप० गतौ शासने च सक० पा० भ्वा० पर० सेट् । कशति अकशीत्--अकाशीत् चकाश । प्रनि- कशति । “अन्थोऽनश्नन्नभिचाकशीति” श्रुतिः । यङ्- लुकि लटोरूपम् । उभयपदीत्येके ।
कश पु० कशति शब्दायते शास्ति ताडयति वा करणस्य कृर्तृविवक्षया कर्त्तरि कश--अच् । अश्वादेस्ताड- नसाधने चर्म्मवस्त्रादिनिर्मिते पदार्थभेदे (चावुक) “स राजा तं कशेनाताडयत्” मा० व० १९६ अ० । अमरे अस्य स्त्रीत्वमाह । “जघान कशया मोहात्तदा राक्षस- वन्मुनिम्” भा० आ० १७७ अ० । “सम्यक्कशात्रय- विचारवता नियुक्तः” माघः ५, १० श्लो० व्या० मल्लि० । “अत्र कशाः कशाघातास्तासां त्रयमुत्तममध्यमाधमेषु यथासङ्ख्यं मृदुसमनिष्ठुरद्वित्रिरूपं त्रितयन्तस्य विचारः “एतेषु निमित्तेषु अङ्गेष्वेवन्ताड्यः” इति विमर्षः तद्वता तज्ज्ञेन । यथाह भोजः “मृदुनैकेन घातेन दण्ड- कालेषु ताडयेत् । तीक्ष्णं मध्यं पुनर्द्वाभ्याञ्जघन्यन्नि- ष्ठुरैस्त्रिभिः । उपवेशेऽथ निद्रायां स्खलिते दुष्ट- चेष्टिते । बडवालोकनौत्सुक्ये बहुगर्व्वितह्रेषिते । सन्त्रासे च दुरुत्थाने विमार्गगमने भये । शिक्षात्यागस्य समये सञ्जाते चित्तविभ्रमे । दण्डः प्रयोज्यो वाहानां कालेषु द्वादशस्वपि । ग्रीवायाम्भीतमाहन्यात् त्रस्तञ्चैव च वाजिनम् । विभ्रान्तचित्तमधरे त्यक्तशिक्षञ्च ताडयेत् । प्रह्रेषितं स्कन्धवाह्वोर्बाडवालोकिनं तथा । उपवेशे च निद्रायां कटिदेशे च ताडयेत् । दुश्चेष्टितं मुखे हन्या- दुन्मार्गप्रस्थितं तथा । जघने स्खलितं हन्यान्नेत्रमार्गे [] दुरुत्थितम् । यः कुण्ठप्रकृतिर्वाजी तं सर्वत्रैव ताडयेत्” इति । अधिकमश्वशब्दे उक्तम् । मांसरोहिण्यां स्त्री भावप्र०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1834,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कश, शब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां--परं--अकं-- सेट् ।) कशति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-068-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कशम्कश (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कश् + अच्)
अन्य सम्भावना: कश (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कश् + अच् | कश (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कश् + अच्
अक्अच् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अच् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
अशअश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अश् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: अश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अश् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कशम् 📚 ➤ कोड़ा

अक् 📚 ➤ स्वरों के लिए प्रयुक्त शब्द

अश 📚 ➤ फैलना, राशि करना, ढेर करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: व्याप्तौ सङ्घाते च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कश 📚चाबुक🟠🔵🟣🟢🟤
अच् 📚संस्कृत व्याकरणा में स्वरों के लिये प्रयुक्त पारिभाषिक शब्द जिसे प्रत्…🟠🔵🟣
अश 📚संहतौ--व्याप्तौ च स्वादि० आत्म० सक० वेट् । अश्नुते आशिष्ट आष्ट आनशे । …🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अच्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कशमकशकशम् + अक्हल्-अच् संयोग —
कशमकशअक् + अशहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कशम्: कश् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त
  • अश: अश् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें