🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:58:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कषण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कषण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कषण

अर्थ: रगड़ना, चिह्नित करना, खुरचना

व्युत्पत्ति: कष्-ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कषण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कषण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कषण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकषणम्कषणेकषणानि
द्वितीयाकषणम्कषणेकषणानि
तृतीयाकषणेनकषणाभ्याम्कषणैः
चतुर्थीकषणायकषणाभ्याम्कषणेभ्यः
पञ्चमीकषणात् / कषणाद्कषणाभ्याम्कषणेभ्यः
षष्ठीकषणस्यकषणयोःकषणानाम्
सप्तमीकषणेकषणयोःकषणेषु
सम्बोधनहे कषणहे कषणेहे कषणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कषण
कषण
kaṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कषण १ वि॰ [सं॰] बिना पका हुआ । कच्चा [को॰] ।
कषण २ संज्ञा पुं॰
१. रगड़ना ।
२. चिह्न बनाना ।
३. खरोंचना ।
४. कसौटी पर सोने को कसना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कषण mfn. (ifc.) rubbing one's self on, adapting one's self to, BhP. x, 90, 49
unripe, immature, L.
कषण n. rubbing, scratching, Kād.; Kir.
shaking, Śiś.
marking, W.
the touching or testing of gold by a touchstone.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (265,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कषण a. [कष्-ल्युट्] Unripe, immature. --णं 1 Rubbing, marking, scratching; कंडूलद्विपगंडपिंडकषणोत्कंपेन संपातिभिः U. 2. 9; कषणकंपनिरस्तमहाहिभिः Ki. 5. 47. --2 Test of gold by the touch-stone.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0390-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कषण त्रि० कष्यते कष--कर्मणि ल्युट् । १ अपक्वे शलाटौ शब्दच० । भावे ल्युट् । २ घर्षणे ३ चालने न० । “कषणकम्प- निरस्तमहाहिभिः” माघः । “कषणेन कम्पनेन” मल्लि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1838,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कषणः, त्रि, (कष्यते विस्वाद्यते । कष् + कर्मणि ल्युट् ।) अपक्वः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (पुं, कषत्यत्र । अधिकरणे ल्युट् । निकषोपलम् । यथा, आर्य्यामप्तशती ४१८ । “भूषणतां भजतः सखि ! कषणविशुद्वस्य जात- रूपस्य” ॥ भावे ल्युट् । क्ली, कण्डूयनम् । यथा किराते ५ । ४७ । “कषणकम्पनिरस्तमहाहिभिः क्षणविमत्तमतङ्गजवर्जितैः” ॥ “इहाद्रौ कषणेन कण्डूयणेन यः कम्पस्तेन निरस्ता महाहयो येभ्यस्तैः” ॥ इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-069-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कषणकषण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कष् + ल्युट्)
अन्य सम्भावना: कषण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कषण 📚 ➤ रगड़ना, चिह्नित करना, खुरचना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कषण 📚बिना पका हुआ । कच्चा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कषण: कष् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें