🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:43:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कषम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कषम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कषम्

अर्थ: रगड़ने वाला, कसने वाला

संस्कृत: स्वर्णघर्षणशिला · पर्याय: शाण, निकष

व्युत्पत्ति: कष्-अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कष (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. कष (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. कष (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. कष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकषःकषौकषाः
द्वितीयाकषम्कषौकषान्
तृतीयाकषेणकषाभ्याम्कषैः
चतुर्थीकषायकषाभ्याम्कषेभ्यः
पञ्चमीकषात् / कषाद्कषाभ्याम्कषेभ्यः
षष्ठीकषस्यकषयोःकषाणाम्
सप्तमीकषेकषयोःकषेषु
सम्बोधनहे कषहे कषौहे कषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कष
कष
kaṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सोना परखने की कसौटी (2.10.32) शाण · निकष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सान ।
२. कसौटी (पत्थर) । यौ॰—कषपट्टिका ।
३. परीक्षा । जाँच ।
४. रगड़ने की क्रिया (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कष mfn. (ifc.) rubbing, scraping, rubbing away
कष m. rubbing, Naiṣ.
a touchstone, assay (निकष), Kāś. on Pāṇ. iii, 3, 119; Mṛcch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (265,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कष a. [कस्-अच्] Rubbing, scratching. --षः 1 Rubbing. --2 A touchstone; छदहेम कषन्निवालसत्कषपाषाणनिभे नभस्तले N. 2. 69; Mk. 3. 17. --Comp. --पट्टिका a touch-stone; Vikr. 1. 3, 24.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0390-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कष बधे भ्वा० पर० सक० सेट् बधोऽत्र निष्पीडनं घर्षणञ्च । कषति अकषीत्--अकाषीत् । ककाष प्रनिक- षति । “छदहेम कषन्निवालसत् कषपाषाणनिभे नभस्तले” नैष० । अस्य परस्मैपदिषु पा० ग० पाठात् शब्दकल्पद्रुमे च तथा पाठात् आ० उक्तिर्भ्रान्तिमूला । “पामानं कषमाणम्” इत्यादिप्रयोगस्तु ताच्छीलिकचानशैवोपपत्तेः । “निमूलसमूलयोः कषः” “कषादिषु यथाविध्यनुप्र- योगः” पा० णमुल् अनुप्रयोगश्च । निमूलकाषं कषति समूलकाषं कषति समूलं निमूलं वा कषतीत्यर्थः सि० कौ० “समूलकाषं चकषूरुदन्तः” भट्टिः । “सर्वकूलाभ्रकरीषेषु कषः” पा० कर्मरूपेष्वेषूपपदेषु खच् । सर्वङ्कषः कूलङ्कषः अभ्रङ्कषः करीषङ्कषः”
कष पु० कष--अच् । स्वर्ण्णषर्णरूपज्ञानार्थे (कषटी) पाषाणभेदे [] इतरप्रस्तरस्य स्वर्ण्णेन घर्षणात्तस्यैव तथात्वम् । अस्त्रादेस्तीक्ष्णी करणसाधने शाणाख्ये पदार्थे अमरः । “कषपापाणनिभे नभस्तले” नैष० “सुवर्ण्णरेखेव कषे निवेशिता” मृच्छ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1838,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कष वधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां--परं--सकं-- सेट् ।) कषति । अयमुभयपदीति चतुर्भुजजुमरौ ॥ रमानाथरामौ तु इमं परस्मैपदिनं मत्वा उभ- यपदिनं तालव्यान्तं अन्यं मन्येते । इति दुर्गा- दासः ॥
कषः, पुं, (कषत्यत्र अनेन वा । कष् + अच् ।) कष- पट्टिका । कष्टिपातर इति भाषा । तत्पर्य्यायः । शानः २ निकषः ३ । इत्यमरः । २ ! १० । ३२ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-069-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कषम्कष (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कष् + अच्)
अन्य सम्भावना: कष (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | कष (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कषम् 📚 ➤ रगड़ने वाला, कसने वाला
संस्कृत: स्वर्णघर्षणशिला · पर्याय: शाण, निकष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कष 📚सान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कषम्: कष् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें