🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:13:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

काकोलि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

काकोलि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

काकोलि

अर्थ: का (पृथ्वी, धरती) + कोली (इन् बेर का पेड़)

अंग्रेज़ी: id., Car. vi, 13; viii, 10.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. काकोली (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — काकोली (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकाकोलीकाकोल्यौकाकोल्यः
द्वितीयाकाकोलीम्काकोल्यौकाकोलीः
तृतीयाकाकोल्याकाकोलीभ्याम्काकोलीभिः
चतुर्थीकाकोल्यैकाकोलीभ्याम्काकोलीभ्यः
पञ्चमीकाकोल्याःकाकोलीभ्याम्काकोलीभ्यः
षष्ठीकाकोल्याःकाकोल्योःकाकोलीनाम्
सप्तमीकाकोल्याम्काकोल्योःकाकोलीषु
सम्बोधनहे काकोलिहे काकोल्यौहे काकोल्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — काकोली
काकोली
kākolī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काकोली संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] एक ओषधि । विशेष—यह एक प्रकार की जड़ या कंद है जो सतावर की तरह होती है, पर आजकल मिलती नहीं । इसका एक भेद क्षीरका- कोली भी है । वैद्यक में यह वीर्यवर्धक और क्षीरवर्द्धक मानी गई है । पर्या॰—शीतपाकी । पपस्या । क्षीरा । बीरा । घीरा । शुल्का । मेदुरा । जीवंती । पयस्विनी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काकोली f. id., Car. vi, 13; viii, 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (268,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काकोली स्त्री काकोल + गौरा० ङीष् । “जीवकर्षभकौ मेदे काकोल्यौ ऋद्धिवृद्धिके । अष्टवर्गोऽष्टभिर्द्रव्यैः कथितश्चरकादिभिः” इति भावप्रकाशीक्ताष्टवर्गान्तर्गते लताभेदे तद्भेदलक्षणगुणादिकं भावप्र० उक्तं यथा “जायते क्षीरकाकोली महामेदोद्भवस्थले । यत्र स्यात् क्षीरकाकोली काकोली तत्र जायते । पीवरीस- दृशः कन्दः क्षीरं स्रवति गन्धवान् । सा प्रोक्ता क्षीरकाकोली काकोल्यपि तथा भवेत् । एषा किञ्चिद्- भवेत् कृष्णा भेदोऽयमुभयोरपि । काकोली वायसोली च वीरा कायस्थिका तथा । सा शुक्ला क्षीरकाकोली वयस्था क्षीरवल्लिका । कथिता क्षीरिणी धारा क्षीरशुक्ला पय- स्विनी । काकोलीयुगलं शीतं शुक्रलं मधुरं गुरु वृहणं वातदाहास्रपित्तशोषज्वरापहम्” । “सोमामृताश्वगन्धासु काकोल्यादौ गणे तथा । क्षीरिप्ररोहेष्वपि च वर्त्तयो- रोपणाः स्मृताः” । “समङ्गा सोमसरला सोमवल्का स- चन्दना । काकोल्यादिश्च कल्कःस्यात् प्रशस्तोव्रणरोपणे” । “पृश्निपर्ण्यात्मगुप्ता च हरिद्रे मालती सिता । काको- ल्यादिश्च योज्यःस्यात् प्रशस्तोरोपणे घृते” इति च सुश्रु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1854,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काकोली, स्त्री, (काकोल + गौरादित्वात् ङीष् ।) अष्टवर्गे प्रसिद्धौषधविशेषः । तत्पर्य्यायः । मधुरा २ काकी ३ कालिका ४ वायसोली ५ क्षीरा ६ ध्माङ्क्षिका ७ वीरा ८ शुक्ला ९ धीरा १० मेदुरा ११ ध्माङ्क्षोली १२ स्वादुमांसी १३ वयःस्था १४ जीवनी १५ शुक्लक्षीरा १६ पयस्विनी १७ । इति राजनिर्घण्टः ॥ पयस्या १८ शीतपाकी १९ । इति रत्नमाला ॥ अस्या गुणाः । शीतत्वम् । मधुरत्वम् । क्षयपित्तानिलार्त्तिरक्तदाहज्वरनाशित्वम् । कफ- शुक्रवर्द्धकत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (क्षीरकाकोलीशब्दे चास्या विशेषविवरणं ज्ञातव्यम् ॥ काकोल्यादिगणोयथा, “काकोली- क्षीरकाकोलीजीवकर्षभकमुद्गपर्णीमाषपर्णीमेदा- महामेदाछिन्नरुहाकर्कटशृङ्गीतुगाक्षीरीपद्मकप्र- पौण्डरीकर्द्धिवृद्धिमृद्वीकाजीवन्त्योभधुकञ्चेति” । “क्राकोल्यादिरयं पित्तशोणितानिलनाशनः । जीवनो वृंहणो वृष्यः स्तन्यश्लेष्मकरस्तथा” ॥ इति सुश्रुते सूत्रस्थाने । ३८ अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-080-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "काकोली" आता है (21)
जीवनी काकोलीवैद्या काकोलीशीतपाकी काकोलीअष्टवर्ग जीवक, ऋषभक, मेदा, महाभेदा, काकोली, क्षीरकाकोली, ऋद्धि, और वृद्धि, इन आ…स्वादुरसा काकोलीभुजंगघातिनी काकोलीशुक्लक्षीरा काकोलीध्मांक्षोली काकोलीशुक्लचीरा काकोलीविषा अतिविषा । अतीसशुक्ला सरस्वतीकाका काकजंघा । मसीधीरा साहित्य में वह नायिका जो अपने नायक के शरीर पर पर-स्त्री-रमण के चिह्न द…मांसी जटामासीस्थिरा दृढ़ चित्तवाली स्त्रीकायस्था कायस्थ की स्त्रीजीवनीयगण वैद्यक में बलकारक औषधियों का एक वर्ग । विशेष— इसके अंतर्गत अष्टवर्ग पर…वायसोलिका वायसोली संज्ञा स्त्री॰च्यवनप्राश आयुर्वेद में एक प्रसिद्ध अवलेह जिसके विषय में यह कथा है कि च्यवन ऋषि क…मगण कविता के आठ गणों में से एक जिसमेंवयस्था आमलकी । आँवला

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
काकोलिकाकोली (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

काकोलि 📚 ➤ का (पृथ्वी, धरती) + कोली (इन् बेर का पेड़)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): id., Car. vi, 13; viii, 10.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
काकोली 📚एक ओषधि । विशेष—यह एक प्रकार की जड़ या कंद है जो सतावर की तरह होती है,…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • काकोली = का + कोली तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬