🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:35:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

काक्ष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

काक्ष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

काक्ष

अर्थ: तिरछी चितवन, कनखियों से देखना

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. काक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. काक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — काक्ष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकाक्षःकाक्षौकाक्षाः
द्वितीयाकाक्षम्काक्षौकाक्षान्
तृतीयाकाक्षेणकाक्षाभ्याम्काक्षैः
चतुर्थीकाक्षायकाक्षाभ्याम्काक्षेभ्यः
पञ्चमीकाक्षात् / काक्षाद्काक्षाभ्याम्काक्षेभ्यः
षष्ठीकाक्षस्यकाक्षयोःकाक्षाणाम्
सप्तमीकाक्षेकाक्षयोःकाक्षेषु
सम्बोधनहे काक्षहे काक्षौहे काक्षाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — काक्ष
काक्ष
kākṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काक्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तिरछी नजर । कटाक्ष ।
२. कोप दृष्टि ।
३. कुदृष्टि [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. काक्ष mfn. (fr. 2. का + अक्ष) frowning, looking scornfully or in displeasure, Siddh. on Pāṇ. vi, 3, 104, Sch. on Bhaṭṭ. v, 24
काक्ष m. n. a glance, wink, leer, Pāṇ. vi, 3, 104; Bhaṭṭ. v, 24; Vop. vi, 93 (cf. कटाक्ष.)
2. काक्ष m. a kind of plant g. प्लक्षादि in the Kāś.
काक्ष n. the fruit of the same, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (268,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काक्षः [कुत्सितमक्षं अत्र, कोः कादेशः; cf. P. VI. 3. 104] A side-long look, a glance. --क्षं Frown, look of displeasure, malicious look; काक्षेणानादरेक्षितः Bk. 5. 24.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0391-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काक्ष काङ्क्षणे इदित् भ्वा० सक० सेट् । काड्क्षति अकाङ्क्षीत् चकाङ्क्ष काङ्क्षा प्रनिकाङ्क्षति । “न शोचति न काङ्क्षति” गीता “काङ्क्षन्नु गतिमुत्तमाम्” मनुः । अस्यात्मनेपदित्वमिच्छन्ति । “न काङ्क्षे विजयं कृष्ण!” गीता “काङ्क्षावहे द्वारपतेस्तवाज्ञाम्” भा० व० १०६२३ । “नाहं भूयो वरं काङ्क्षे” भा० अनु० ७६९ भा० स० २१३५ । अनु + आनुलोम्येन प्रार्थने । “अतः प्रियंचेदनुकाङ्क्षसे त्वम्” अभि + आभिमुख्येन प्रार्थने “अत्यर्थमभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने” रामा० । आ + सम्यक्प्रार्थने रामाभिषेकमाकाङ्क्षन्नाकाङ्क्षदुदयं रवेः” रामा० । “धीरेव कन्या पितुराचकाङ्क्ष” रघुः । “आका- ङ्क्षेयं तनुगुरुतया नैव गन्तुं समर्था” पदाङ्कदूतम् । प्रति + आ प्रत्याशायाम । “इहैव फलमासीनः प्रत्याकाङ्क्षत सर्वगम्” भा० शा० ४८७ । प्रति + प्रतिरूपतयाभिलाषे । “त्वामेघ प्रतिकाङ्क्षन्त पर्जन्यमिव कर्षकाः” रामा० ।
काक्ष पु० कुत्सितमक्षमत्र “का प्रथ्यक्षया प्रा० कोः कादेशः । कटाक्षे त्रिका० । “आज्ञालाभोन्म खोदूरात् काक्षेणा- नादरेक्षितः” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1854,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काक्ष इ काङ्क्षणे । आकाङ्क्षायामिति यावत् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां--परं--सकं--सेट्--इदित् ।) इ काङ्क्षति धनं लोकः । नमध्यपाठेनैवेष्टसिद्धे इदनुबन्धो वेदेषूच्चारणभेदार्थः । इति दुर्गा- दासः ॥
काक्षः, पुं, (कु कुत्सितं अक्षं अत्र । “का पथ्यक्षयोः” ६ । ३ । १०४ । इति कोः कादेशः ।) कटाक्षः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, भट्टिः । ८ । २४ । “आज्ञालाभोन्मुखोदूरात् काक्षेणानादरेक्षितः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-080-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
काक्षकाक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: काक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

काक्ष 📚 ➤ तिरछी चितवन, कनखियों से देखना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
काक्ष 📚तिरछी नजर । कटाक्ष🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • काक्ष = का + क्ष तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें