🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:49:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कादंबक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कादम्+बक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कादम्

अर्थ: (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: वैक्लव्ये

अंग्रेज़ी: to be afraid, to to grieve,to cry,to shed tears

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — कद् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. काद (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कद् + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कद् (भ्वादिगण) · अर्थ: (वैक्लव्ये)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकदतेकदेतेकदन्ते
मध्यमकदसेकदेथेकदध्वे
उत्तमकदेकदावहेकदामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): कदते · लिट् (आत्मने.): चकदे · लुट् (आत्मने.): कदिता · लृट् (आत्मने.): कदिष्यते · लोट् (आत्मने.): कदताम् · लङ् (आत्मने.): अकदत · विधिलिङ् (आत्मने.): कदेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कदिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अकदिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अकदिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कदन · ण्वुल्: कादकः · तृच्: कदिता · ण्यत्: काद्यः · तव्य: कदितव्यः · अनीयर्: कदनीयः · क्त: कदितः · क्तवतु: कदितवान् · शानच्: कदमानः · क्त्वा: कदित्वा · ल्यप्: प्रकद्य · तुमुन्: कदितुम् · णमुल्: कादम् · घञ्: कादः · क्तिन्: कत्ति · क्वसु: चकद्वान्

बक

अर्थ: पृषो.साधुः" बगुला

संस्कृत: बकः · पर्याय: कह्व

व्युत्पत्ति: बङ्क् + अच्, पृषो.साधुः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबकःबकौबकाः
द्वितीयाबकम्बकौबकान्
तृतीयाबकेनबकाभ्याम्बकैः
चतुर्थीबकायबकाभ्याम्बकेभ्यः
पञ्चमीबकात् / बकाद्बकाभ्याम्बकेभ्यः
षष्ठीबकस्यबकयोःबकानाम्
सप्तमीबकेबकयोःबकेषु
सम्बोधनहे बकहे बकौहे बकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कद्
कद्
kad
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कद् cl. 1. Ā. कदते, चकाद (R. ed. Gorresio vi, 65, 23; but, R. ed. Bomb. vi, 86, 24 reads चकार), to be confused, suffer mentally; to grieve; to confound; to kill or hurt; to call; to cry or shed tears, Dhātup. xix, 10.
2. कद् ind. (originally the neuter form of the interrogative pronoun क), a particle of interrogation (= Lat. nonne, num), RV.
anything wrong or bad, BhP. vii, 5, 28 (cf. below)
= सुख, Nigh.
कद् is used, like किम्, with the particles चन and चिद्, ‘sometimes, now and then’
कच्-चन with the negation न, ‘in no way or manner’, RV.
कच्-चिद् is also used, like the simple कद्, as a particle of interrogation (e.g. कच्चिद् दृष्टा त्वया राजन् दमयन्ती, was Damayantī seen by thee, O king?), MBh., or कच्चिद् may be translated by ‘I hope that’
at the beginning of a compound it may mark the uselessness, badness or defectiveness of anything, as in the following examples.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (247,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कद् {vI.v} {c4c} A. (कद्यते) To be confounded or confused, to suffer mentally. {vII.v} {c1c} A. (कदते) also {c1c} P. 1 To cry, to weep or shed tears. --2 To grieve. --3 To call. --4 To kill or hurt; see कंद्.
कद् ind. [कद्-क्विप्] Ved. A particle of interrogation, ‘where’. This particle which is a substitute for the word कु is often used as the first member of a comp. and expresses the senses of badness, littleness, deterioration, uselessness, defectiveness &c. of anything. --Comp. --अक्षरं {1} a bad letter. {2} bad writing. --अग्निः a little fire. --अध्वन् a bad road. --अन्नं bad food. --अपत्यं a bad child, bad posterity. --अभ्यासः a bad habit or custom. --अर्थ a. {1} useless, unmeaning. {2} having what purpose or aim? --(र्थः) a useless thing. --अर्थनं, --ना troubling, tormenting, torture. --अर्थयति Den. P. {1} to despise, slight. {2} to trouble, torment; Bh. 3. 100; N. 8. 75. --अर्थित a. {1} despised, disdained, slighted; कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्न शक्यते धैर्यगुणः प्रमांर्ष्टु Bh. 2. 106. {2} tormented, teased; आः [] कदर्थितोऽहमेभिर्वारंवारं वीरसंवादविघ्नकारिभिः U. 5. {3} insignificant, mean. {4} bad, vile. --अर्थीकृ {c8c} U. to disdain, despise. --अर्थीकृत a. {1} despised, disdained. {2} rendered useless and unavailing. --अर्य a. {1} avaricious, miserly. {2} little, insignificant, mean. {3} bad, disagreeable. --(र्यः) a miser; Ms. 4. 210, 224; Y. 1. 161. ˚ता-त्वं {1} avarice. {2} insignificance. {3} badness. ˚भावः avarice, stinginess. --अश्वः a bad horse. --आकार a. deformed, ugly. --आचार a. following evil practices, wicked, depraved. --(रः) bad conduct. --इंद्रियं a bad organ of sense. --उष्ट्रः a bad camel. --उष्ण (also कोष्ण) a. tepid, lukewarm. --(ष्णं) lukewarmness. --तृणं {1} a fragrant grass. {2} the plant कुंभिका. --तोयं an intoxicating drink, wine. --त्रि m. pl. three inferior articles. --रथः a bad chariot or carriage; युधि कद्रथवद्भीमं बभंज ध्वजशालिनं Bk. 5. 103. --वद a. {1} speaking ill or inaccurately or indistinctly; येन जातं प्रियापाये कद्वदं हंसकोकिलं Bk. 6. 75; वाग्विदां वरमकद्वदो नृपः Śi. 14. 1. {2} vile, contemptible.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0374-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कद् अव्य० । कद--क्विप । किंशब्दार्थे । “कदु ब्रव आहनो वीच्या नॄन्” ऋ० १०, १०, ६, न यत् पुरा चकृमा कद्ध” ऋ० १०, ४, “कद्ध कदा खलु” भा० । कदू च स्या कृतम् । “कदू महीरधृष्टा” ऋ० ८, ६६, ९, १० । “कदू “कदा खलु” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1640,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कादम्अव्यय — कद् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: काद (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कद् + घञ्
बकबक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कादम् 📚 ➤ (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: वैक्लव्ये

बक 📚 ➤ पृषो.साधुः" बगुला
संस्कृत: बकः · पर्याय: कह्व

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कद् 📚cl. 1. Ā. कदते, चकाद (R. ed. Gorresio vi, 65, 23; but, R. ed. Bomb. vi…🔵🟣🟢
बक 📚बगला🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कादंबककादम् + बकअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कादम्: कद् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय
  • बक: बङ्क् + अच्, पृषो.साधुः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें