🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:35:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कानीनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कानीनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कानीनः

अर्थ: कन्यायाः जातः - कन्या - अण, कनीन् आदेश

संस्कृत: कन्यकासुतः · पर्याय: कन्यकाजात

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कानीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कानीन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकानीनःकानीनौकानीनाः
द्वितीयाकानीनम्कानीनौकानीनान्
तृतीयाकानीनेनकानीनाभ्याम्कानीनैः
चतुर्थीकानीनायकानीनाभ्याम्कानीनेभ्यः
पञ्चमीकानीनात् / कानीनाद्कानीनाभ्याम्कानीनेभ्यः
षष्ठीकानीनस्यकानीनयोःकानीनानाम्
सप्तमीकानीनेकानीनयोःकानीनेषु
सम्बोधनहे कानीनहे कानीनौहे कानीनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कानीन
कानीन
kānīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अविवाहित कन्या से उत्पन्न पुत्र (2.6.24) कन्यकाजात
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कानीन १ वि॰ [सं॰] क्वारी कन्य़ा से उत्पन्न । कन्याजात ।
कानीन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह पुत्र जो किसी कन्या को कुमारी अवस्था में पैदा हुआ हो । विशेष—ऐसा पुत्र उस पुरुष का कानीन पुत्र कहलाता है, जिसको वह कन्य़ा ब्याही जाय । व्यास और कर्ण ऐसे ही पुत्र थे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कानीन mf(ई)n. (fr. कनीन), born of a young wife, Pāṇ. iv, 1, 116; Mn. ix, 160 and 172; Yājñ. ii, 129; MBh.; Hariv.; BhP.
कानीन (अस्), m. N. of Vyāsa Comm. on Pāṇ. iv, 1, 116 (cf. MBh. i, 3802)
of Karṇa Comm. on Pāṇ. iv, 1, 116 (cf. Hariv. 4057; BhP. ix, 23, 13)
of Agniveśya, BhP. ix, 2, 21
कानीन mfn. suitable to or designed for the eyeball (cf. कनीनक), Suśr. ii, 353, 13.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (270,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कानीनः [कन्याया अनूढाया अपत्यं अण् कनीनादेशः; P. IV. 1. 116] 1 The son of an unmarried woman; कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः Y. 2. 129; see also the definition given in Ms. 9. 172. --2 N. of व्यास. --3 N. of Karṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0393-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कानीन पु० कन्याया अनूढाया अपत्यम् अण् कनीनादेशश्च । “कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः” इति याज्ञ० उक्ते पुत्रभेदे । यथा व्यासः कर्णश्च । याज्ञ० मातामहसुत- त्वमुक्तम् । मनुना तु “पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनये- द्रहः । तं कानीनं वदेन्नाम्ना वोढुः कन्यासमुद्भवम्” इत्य- नेन वोढुः सुतत्वमुक्तम् । अनयोर्विरोधः अभ्युपगमा- नभ्युपगमाभ्यामन्यतरयोः सपुत्रापुत्रत्वाभ्यां वा समा- धेयः । “कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा । स्वयंदत्तश्च शौद्रश्च षडदायादबान्धवाः” इति मनुना तस्यादायाद धनहारित्वमुक्तम् । कर्णस्य यथा कानीनत्वं तथारुणात्मजशब्दे ३५९ पृ० उक्तम् । “कानीनञ्चापि जानामि सवितुः प्रथमं सुतम् । पितृष्वसरि [] कर्णं वै प्रसूतं सूततां गतम्” हरि० ६० अ० । “भीष्मः खलु पितुः प्रियचिकीर्षया सत्यवतीं मातरसुदवाहयत् यामाहु- र्गन्धकालीमिति । तस्यां पूर्व्वं कानीनो गर्भो पराशराद् द्वैपायनोऽभवदिति” भा० आ० ९५ अ० । व्यासस्य कानीनत्वमुक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1883-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कानीनः, पुं स्त्री, (कन्यायां अनूढायां जातः कन्याया जातो वा । कन्या + “कन्यायाः कनीन च” । ४ । १ । ११६ । इति अण् कनीनादेशश्च ।) अनूढापुत्त्रः । तत्पर्य्यायः । कन्यकाजातः २ । इत्यमरः । २ । ६ । २४ ॥ सा कन्या यद्यनूढा पितृगृह एव तिष्ठति तदा तत्पुत्त्रो मातामहस्यैव यथा, -- “कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः” ॥ इति याज्ञवल्क्यः ॥ यद्यूढा तदा वोढुरेव यथा, -- “पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्त्रं जनयेद्रहः । तं कानीनं वदेन्नाम्ना वोढुःकन्यासमुद्भवम्” ॥ इति मनुः ॥ व्यासे कर्णे च पुं । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-084-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "कानीन" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कानीनःकानीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कानीनः 📚 ➤ कन्यायाः जातः - कन्या - अण, कनीन् आदेश
संस्कृत: कन्यकासुतः · पर्याय: कन्यकाजात

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कानीन 📚क्वारी कन्य़ा से उत्पन्न । कन्याजात🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कानीन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬