🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:00:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कानीन
kānīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अविवाहित कन्या से उत्पन्न पुत्र (2.6.24) कन्यकाजात
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कानीन १ वि॰ [सं॰] क्वारी कन्य़ा से उत्पन्न । कन्याजात ।
कानीन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह पुत्र जो किसी कन्या को कुमारी अवस्था में पैदा हुआ हो । विशेष—ऐसा पुत्र उस पुरुष का कानीन पुत्र कहलाता है, जिसको वह कन्य़ा ब्याही जाय । व्यास और कर्ण ऐसे ही पुत्र थे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कानीन mf(ई)n. (fr. कनीन), born of a young wife, Pāṇ. iv, 1, 116; Mn. ix, 160 and 172; Yājñ. ii, 129; MBh.; Hariv.; BhP.
कानीन (अस्), m. N. of Vyāsa Comm. on Pāṇ. iv, 1, 116 (cf. MBh. i, 3802)
of Karṇa Comm. on Pāṇ. iv, 1, 116 (cf. Hariv. 4057; BhP. ix, 23, 13)
of Agniveśya, BhP. ix, 2, 21
कानीन mfn. suitable to or designed for the eyeball (cf. कनीनक), Suśr. ii, 353, 13.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (270,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कानीनः [कन्याया अनूढाया अपत्यं अण् कनीनादेशः; P. IV. 1. 116] 1 The son of an unmarried woman; कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः Y. 2. 129; see also the definition given in Ms. 9. 172. --2 N. of व्यास. --3 N. of Karṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0393-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कानीन पु० कन्याया अनूढाया अपत्यम् अण् कनीनादेशश्च । “कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः” इति याज्ञ० उक्ते पुत्रभेदे । यथा व्यासः कर्णश्च । याज्ञ० मातामहसुत- त्वमुक्तम् । मनुना तु “पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनये- द्रहः । तं कानीनं वदेन्नाम्ना वोढुः कन्यासमुद्भवम्” इत्य- नेन वोढुः सुतत्वमुक्तम् । अनयोर्विरोधः अभ्युपगमा- नभ्युपगमाभ्यामन्यतरयोः सपुत्रापुत्रत्वाभ्यां वा समा- धेयः । “कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा । स्वयंदत्तश्च शौद्रश्च षडदायादबान्धवाः” इति मनुना तस्यादायाद धनहारित्वमुक्तम् । कर्णस्य यथा कानीनत्वं तथारुणात्मजशब्दे ३५९ पृ० उक्तम् । “कानीनञ्चापि जानामि सवितुः प्रथमं सुतम् । पितृष्वसरि [] कर्णं वै प्रसूतं सूततां गतम्” हरि० ६० अ० । “भीष्मः खलु पितुः प्रियचिकीर्षया सत्यवतीं मातरसुदवाहयत् यामाहु- र्गन्धकालीमिति । तस्यां पूर्व्वं कानीनो गर्भो पराशराद् द्वैपायनोऽभवदिति” भा० आ० ९५ अ० । व्यासस्य कानीनत्वमुक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1883-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कानीनः, पुं स्त्री, (कन्यायां अनूढायां जातः कन्याया जातो वा । कन्या + “कन्यायाः कनीन च” । ४ । १ । ११६ । इति अण् कनीनादेशश्च ।) अनूढापुत्त्रः । तत्पर्य्यायः । कन्यकाजातः २ । इत्यमरः । २ । ६ । २४ ॥ सा कन्या यद्यनूढा पितृगृह एव तिष्ठति तदा तत्पुत्त्रो मातामहस्यैव यथा, -- “कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः” ॥ इति याज्ञवल्क्यः ॥ यद्यूढा तदा वोढुरेव यथा, -- “पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्त्रं जनयेद्रहः । तं कानीनं वदेन्नाम्ना वोढुःकन्यासमुद्भवम्” ॥ इति मनुः ॥ व्यासे कर्णे च पुं । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-084-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "कानीन" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें