🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:45:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुत्र
putra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पुत्र के नाम (2.6.27) आत्मज · तनय · सूनु · सुत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰ पुत्त्र] [स्त्री॰ पुत्री]
१. लड़का । बेटा । विशेष—'पुत्र' शब्द की व्युत्पत्ति के लिये यह कल्पना की गई है कि जो पुन्नाम ['पुत्' नाम] नरक से उद्धार करे उसकी संज्ञा पुत्र है । पर यह व्यत्पत्ति कल्पित है । मनु ने बारह प्रकार के पुत्र कहै हैं—औरस, क्षेत्रज, दत्तक, कृत्रिम्, गूढ़ोत्पन्न, अपविद्ध, कानीन, सहोढ, क्रीत, पौनर्भव, स्वयंदत्त और शौद्घ । विवाहिता सवर्णा स्त्री के गर्भ से जिसकी उत्पत्ति हुई हो वह 'औरस' कहलाता है । औरस ही सबसे श्रेष्ठ और मुख्य पुत्र है । मृत, नपुंसक आदि की स्त्री देवर आदि से नियोग द्वारा जो पुत्र उत्पन्न करे वह 'क्षेत्रज' है । गोद लिया हुआ पुत्र 'दत्तक' कहलाता है । किसी पुत्र गुणों से युक्त व्यक्ति को यदि कोई अपने पुत्र के स्थान पर नियत करे तो वह 'कृत्रिम' पुत्र होगा । जिसकी स्त्री को किसी स्वजातीय या घर के पुरुष से ही पुत्र उत्पन्न हो, पर यह निश्चित न हो कि किससे, तो वह उसका 'गूढ़ोत्पन्न' पुत्र कहा जायगा । जिसे माता पिता दोनों ने या एक ने त्याग दिया हो और तीसरे ने ग्रहण किया हो वह उस ग्रहण करनेवाले का 'अपविद्ध' पुत्र होगा । जिस कन्या ने अपने बाप के घर कुवारी अवस्था में ही गुप्त संयोग से पुत्र उत्पन्न किया हो उस कन्या का वह पुत्र उसके विवाहिता पति का 'कानीन' पुत्र कहा जायगा । पहले से गर्भवती कन्या का जिस पुरुष के साथ विवाह होगा गर्भजात पुत्र उस पुरुष का 'सहोढ़' पुत्र होगा । माता पिता को मूल्य देकर जिसे मोल लें वह मोल लेनेवाले का 'क्रीत ' पुत्र कहा जायगा । पति द्वारा त्यागी जाकर अथवा विधवा या स्वेच्छाचारिणी होकर जो परपुरुष संयोग द्वारा पुत्र उत्पन्न करे वह पुत्र उस पुरुष का 'पौनभर्व' पुत्र होगा । मातृपितृविहीन अथवा माता पिता का त्यागा हुआ यदि किसी से आप आकर कहे कि 'मैं आपका पुत्र हुआ' तो वह 'स्वयंदत्त' पुत्र कहलाता है । विवाहिता शूद्रा और ब्राह्मण से संयोग से उत्पन्न पुत्र ब्राह्मण का 'पार्शव' या 'शौद्र' पुत्र कहलाएगा ।
२. प्रिय बालक । प्यारा बच्चा (को॰) ।
३. पशुओं का छोटा बच्चा (को॰) ।
४. अपने वर्ग की साधारण या छोटी वस्तु । जैसे, शिलापुत्र, असिपुत्र (समासांत में प्रयुक्त) ।
५. कुंडली में जन्मलग्न से पाँचवाँ स्थान (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुत्र m. (etym. doubtful, perhaps fr. √ 2. पुष्; traditionally said to be a comp. पुत्-त्र, ‘preserving from the hell called Put’, Mn. ix, 138) a son, child, RV. &c. &c. (also the young of an animal; cf. Pāṇ. viii, 1, 15, Sch.; ifc. it forms diminutives, cf. दृषत्-प्˚ and शिला-प्˚; voc. sg. du. pl. often used to address young persons, ‘my son, my children &c.’; du. ‘two sons’ or ‘a son and a daughter’; cf. Pāṇ. i, 2, 68)
a species of small venomous animal (= पुत्रक), Cat.
(in astrol.) N. of the fifth house, Var.
N. of a son of Brahmiṣṭha, Ragh.
of a son of Priya-vrata, VP. &c. &c.
पुत्र [cf. Zd. puthra; Gk. παῖς and Lat. puer (?).]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (632,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुत्रः 1 A son; (the word is thus derived: --पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्त्रायते पितरं सुतः । तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयंभुवा ॥ Ms. 9. 138; the word, therefore, should be strictly written पुत्त्रः) [] --2 A child, the young one of an animal. --3 A dear child (a term of endearment in addressing young persons). --4 (At the end of comp.) Anything little or small of its kind; as in असिपुत्रः, शिलापुत्रः &c. --त्रौ (du.) A son and daughter. --Comp. --अन्नादः {1} one who lives at a son's expense, one who is maintained by his son. {2} a mendicant of a particular order; see कुटीचक. --अर्थिन् a. wishing for a son. --आचार्य a. one having a son for his teacher. --आदिनी {1} an unnatural mother. {2} a tigress. --इष्टिः, --इष्टिका f. a sacrifice performed to obtain male issue. --कर्मन् n. a ceremony on the birth of a son. --काम a. desirous of sons. --काम्या a wish for sons; R. 1. 35. --कार्यं a ceremony relating to a son. --कृत् m. an adopted son. --कृतकः one who is adopted as a son, an adopted son; श्यामाकमुष्टिपरिवर्धितको जहात सोयं न पुत्रकृतकः पदवीं मृगस्ते Ś. 4. 13. --जग्धी ad unnatural mother (who eats her own children). --जात a. one to whom a son is born. --दारं son and wife. --धर्मः filial duty. --पौत्रं --त्राः sons and grandsons. --पौत्रीण a. transmitted from son to son, hereditary; Bk. 5. 15. --प्रतिनिधिः a substitute for a son (e. g. an adopted son). --लाभः obtaining a son. --वधूः f. a daughter-in-law. --सखः ‘a friend of children’, one who is fond of children. --हीन a. sonless, childless. --संकरिन् a. mixing or confusing sons by mixed marriages. --हतः an epithet of Vasiṣṭha (whose hundred sons were killed). --(ती) an unnatural mother.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0708-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पु(त्र)त्त्रः, पुं, लग्नात् पञ्चमस्थानम् । यथा, -- “पुत्त्रस्थेऽर्के नरोऽसौ प्रथमसुतहतः सिंहराशौ सुपुत्त्रः ॥” इत्यादि ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ (पुनाति पित्रादीनिति । पू + “पुवो ह्नस्वश्च ।” उणा ०४ । १६४ । इति क्त्रः धातोर्ह्नस्वत्वञ्च । तकारद्वये तु पुन्नामनरकात् त्रायते इति । पुत् + त्रै + डः । पितॄन् पातीति व्युत्पत्या पृषोदरा- दित्वात् साधुः । इति रामायणे । २ । १०७ । १२ । श्लोकटीकायां रामानुजः ।) पुंसन्तानः । पुन्नाम- नरकत्राता । पुत इति वेटा इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । आत्मजः २ तनयः ३ सूनुः ४ सुतः ५ । इत्यमरः । २ । ६ । २७ ॥ तनूजः ६ अपत्यम् ७ दायादः ८ कुलाधारकः ९ नन्दनः १० आत्मजन्मा ११ द्वितीयः १२ प्रसूतिः १३ स्वजः १४ । इति शब्दरत्नावली ॥ अस्य निरुक्तिर्यथा, -- “पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात् पितरं त्रायते सुतः । तस्मात् पुत्त्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥” इति महाभारते । १ । ७४ । ३७ ॥ (यथा च रामायणे । २ । १०७ । १२ । “पुन्नाम्नो नरकात् यस्मात् पितरं त्रायते सुतः । तस्मात् पुत्त्र इति प्रोक्तः पितॄन् यः पाति सर्व्वतः ॥”) स च द्वादशविधः यथा, -- “औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च दायादा बान्धवाश्च षट् ॥ कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा । स्वयन्दत्तश्च शौद्रश्च षडदायादबान्धवाः ॥” * ॥ तेषां लक्षणानि यथा, -- “स्वे क्षेत्रे संस्कृतायान्तु स्वयमुत्पादयेद्धि यम् । तमौरसं विजानीयात् पुत्त्रम्प्रथमकल्पितम् ॥ १ ॥ [] यस्तल्पजः प्रमीतस्य क्लीवस्य व्याधितस्य वा । स्वधर्म्मेण नियुक्तायां स पुत्त्रः क्षेत्रजः स्मृतः ॥ २ ॥ माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्त्रमापदि । सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो दत्रिमः सुतः ॥ ३ ॥ सदृशन्तु प्रकुर्य्याद्यं गुणदोषविचक्षणम् । पुत्त्रं पुत्त्रगुणैर्युक्तं स विज्ञेयश्च कृत्रिमः ॥ ४ ॥ उत्पद्यते गृहे यस्य न च ज्ञायेत कस्य सः । स गृहे गूढ उत्पन्नस्तस्य स्याद्यस्य तल्पजः ॥ ५ ॥ भातापितृभ्यामुत्सृष्टन्तयोरन्यतरेण वा । यं पुत्त्रं परिगृह्णीयादपविद्धः स उच्यते ॥ ६ ॥ पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्त्रञ्जनयेद्रहः । तं कानीनं वदेन्नाम्ना वोढः कन्यासमुद्भवम् ॥ ७ ॥ या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताज्ञातापि वासती । वोढुः स गर्भो भवति सहोढ इति चोच्यते ॥ ८ ॥ क्रीणीयाद्यस्त्वपत्यार्थं मातापित्रोर्यमन्तिकात् । स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपि वा ॥ ९ ॥ या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वयेच्छया । उत्पादयेत् पुनर्भूत्वा स पौनर्भव उच्यते ॥ १० ॥ मातापितृविहीनो यस्त्यक्तो वा स्यादकारणात् । आत्मानं स्पर्शयेद्यस्मै स्वयं दत्तस्तु स स्मृतः ॥ ११ यं ब्राह्मणस्तु शूद्रायां कामादुत्पादयेत् सुतम् । स पारयन्नेव शवस्तस्मात् पारशवः स्मृतः ॥ १२ ॥ क्षेत्रजादीन् सुतानेनानेकादश यथोदितान् । पुत्त्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः ॥” इति मानवे ९ अध्यायः ॥ * ॥ चतुर्व्विधपुत्त्रा यथा, -- सुमना उवाच । “ऋणसम्बन्धिनः केचित् केचिन्न्यासापहारकाः । रिपवश्च प्रियाश्चेति स्वकर्म्मवशवर्त्तिनः ॥ भेदैश्चतुर्भिर्जायन्ते पुत्त्रा मित्राः स्त्रियस्तथा । भार्य्या पिता च माता च भृत्याः स्वजनबान्धवाः ॥ स्वेन स्वेन हि जायन्ते सम्बन्धेन महीतले । न्यासापहारभावेन यस्य यस्य कृतं भुवि ॥ न्यासस्वामी भवेत् पुत्त्रो गुणवान् रूपवान् भुवि । येन चापहृतं न्यासं तस्य गेहे न संशयः ॥ न्यासापहरणाद्दुःखं स दत्त्वा दारुणं गतः । न्यासस्वामी स पुत्त्रोऽभून्न्यासापहारकस्य च ॥ गुणवान् रूपवांश्चैव सर्व्वलक्षणसंयुतः । भक्तिञ्च दर्शयेत्तस्य पुत्त्रो भूत्वा दिने दिने ॥ प्रियवाक्यधरो वापि बहुस्नेहं प्रदर्शयेत् । स्वीयं द्रव्यं समुद्राढ्यं प्रीत
पु(त्र)त्त्रः, पुं, लग्नात् पञ्चमस्थानम् । यथा, -- “पुत्त्रस्थेऽर्के नरोऽसौ प्रथमसुतहतः सिंहराशौ सुपुत्त्रः ॥” इत्यादि ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ (पुनाति पित्रादीनिति । पू + “पुवो ह्नस्वश्च ।” उणा ०४ । १६४ । इति क्त्रः धातोर्ह्नस्वत्वञ्च । तकारद्वये तु पुन्नामनरकात् त्रायते इति । पुत् + त्रै + डः । पितॄन् पातीति व्युत्पत्या पृषोदरा- दित्वात् साधुः । इति रामायणे । २ । १०७ । १२ । श्लोकटीकायां रामानुजः ।) पुंसन्तानः । पुन्नाम- नरकत्राता । पुत इति वेटा इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । आत्मजः २ तनयः ३ सूनुः ४ सुतः ५ । इत्यमरः । २ । ६ । २७ ॥ तनूजः ६ अपत्यम् ७ दायादः ८ कुलाधारकः ९ नन्दनः १० आत्मजन्मा ११ द्वितीयः १२ प्रसूतिः १३ स्वजः १४ । इति शब्दरत्नावली ॥ अस्य निरुक्तिर्यथा, -- “पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात् पितरं त्रायते सुतः । तस्मात् पुत्त्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥” इति महाभारते । १ । ७४ । ३७ ॥ (यथा च रामायणे । २ । १०७ । १२ । “पुन्नाम्नो नरकात् यस्मात् पितरं त्रायते सुतः । तस्मात् पुत्त्र इति प्रोक्तः पितॄन् यः पाति सर्व्वतः ॥”) स च द्वादशविधः यथा, -- “औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च दायादा बान्धवाश्च षट् ॥ कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा । स्वयन्दत्तश्च शौद्रश्च षडदायादबान्धवाः ॥” * ॥ तेषां लक्षणानि यथा, -- “स्वे क्षेत्रे संस्कृतायान्तु स्वयमुत्पादयेद्धि यम् । तमौरसं विजानीयात् पुत्त्रम्प्रथमकल्पितम् ॥ १ ॥ [] यस्तल्पजः प्रमीतस्य क्लीवस्य व्याधितस्य वा । स्वधर्म्मेण नियुक्तायां स पुत्त्रः क्षेत्रजः स्मृतः ॥ २ ॥ माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्त्रमापदि । सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो दत्रिमः सुतः ॥ ३ ॥ सदृशन्तु प्रकुर्य्याद्यं गुणदोषविचक्षणम् । पुत्त्रं पुत्त्रगुणैर्युक्तं स विज्ञेयश्च कृत्रिमः ॥ ४ ॥ उत्पद्यते गृहे यस्य न च ज्ञायेत कस्य सः । स गृहे गूढ उत्पन्नस्तस्य स्याद्यस्य तल्पजः ॥ ५ ॥ भातापितृभ्यामुत्सृष्टन्तयोरन्यतरेण वा । यं पुत्त्रं परिगृह्णीयादपविद्धः स उच्यते ॥ ६ ॥ पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्त्रञ्जनयेद्रहः । तं कानीनं वदेन्नाम्ना वोढः कन्यासमुद्भवम् ॥ ७ ॥ या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताज्ञातापि वासती । वोढुः स गर्भो भवति सहोढ इति चोच्यते ॥ ८ ॥ क्रीणीयाद्यस्त्वपत्यार्थं मातापित्रोर्यमन्तिकात् । स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपि वा ॥ ९ ॥ या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वयेच्छया । उत्पादयेत् पुनर्भूत्वा स पौनर्भव उच्यते ॥ १० ॥ मातापितृविहीनो यस्त्यक्तो वा स्यादकारणात् । आत्मानं स्पर्शयेद्यस्मै स्वयं दत्तस्तु स स्मृतः ॥ ११ यं ब्राह्मणस्तु शूद्रायां कामादुत्पादयेत् सुतम् । स पारयन्नेव शवस्तस्मात् पारशवः स्मृतः ॥ १२ ॥ क्षेत्रजादीन् सुतानेनानेकादश यथोदितान् । पुत्त्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः ॥” इति मानवे ९ अध्यायः ॥ * ॥ चतुर्व्विधपुत्त्रा यथा, -- सुमना उवाच । “ऋणसम्बन्धिनः केचित् केचिन्न्यासापहारकाः । रिपवश्च प्रियाश्चेति स्वकर्म्मवशवर्त्तिनः ॥ भेदैश्चतुर्भिर्जायन्ते पुत्त्रा मित्राः स्त्रियस्तथा । भार्य्या पिता च माता च भृत्याः स्वजनबान्धवाः ॥ स्वेन स्वेन हि जायन्ते सम्बन्धेन महीतले । न्यासापहारभावेन यस्य यस्य कृतं भुवि ॥ न्यासस्वामी भवेत् पुत्त्रो गुणवान् रूपवान् भुवि । येन चापहृतं न्यासं तस्य गेहे न संशयः ॥ न्यासापहरणाद्दुःखं स दत्त्वा दारुणं गतः । न्यासस्वामी स पुत्त्रोऽभून्न्यासापहारकस्य च ॥ गुणवान् रूपवांश्चैव सर्व्वलक्षणसंयुतः । भक्तिञ्च दर्शयेत्तस्य पुत्त्रो भूत्वा दिने दिने ॥ प्रियवाक्यधरो वापि बहुस्नेहं प्रदर्शयेत् । स्वीयं द्रव्यं समुद्राढ्यं प्रीतिमु
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुत्र" आता है (60)
तनय पुत्र । बेटा । लड़कासुत पुत्र । आत्मज । बेटा । लड़काबालक लड़का । पुत्रसूनु पुत्र । संतानउरस्य पुत्रद्रुह पुत्रतनुज पुत्र । बेटा । लड़कास्वज पुत्र । बेटाआत्मज पुत्र । लड़काकुलधारक पुत्र । बेटासाव शिशु । शिशु । बालक । पुत्र । (डि॰)देहज पुत्र । बेटातनुभव पुत्र । बेटा । लड़कातान्व तनुज । पुत्रवीर्यज लड़का । बेटा । पुत्रआत्मोपम पुत्रकुलधर पुत्र । बेटानंदनक बेटा । पुत्रहृदयज आत्मज । पुत्र । बेटाशुक्रज पुत्र । बेटाआत्मनीय पुत्रवंशवर्धन वंश की वृद्धि करनेवाला । पुत्रआत्मोद्भव पुत्रअंकज पुत्र । संतान । उ॰ बिधि एंकज उपदेस दिय रघुपति गुन जस गाव ।— प॰ रा॰, १ …इब्न पुत्र । बेटा । लड़काचिजा पु † संज्ञा पुं॰ लड़का । पुत्र । बेटाढोटा पुत्र । बेटापिसर पुत्र । आत्मज । बेटा । लड़काबेटा पुत्र । सुत । लड़का । मुहा॰—बेटा बनाना = किसी बालक को दत्तक लेकर अपना …वल्द औरस बेटा । पुत्र । विशेष—किसी मनुष्य के कुल के परिचय के लिये उसके नाम …कु उप एक उपसर्ग जो संज्ञा के पहले लगकर विशेषण का काम देता है । जिस शब्द क…तत वायुजात जन्ममूत निवद्ध । बाँधा हुआ । संयतदारक लौंडा । लड़कानकुल नेवला नाम का प्रसिद्ध जंतु । विशेष दे॰ 'नेवाला'आचरित किया हुआ । अनुष्ठान किया हुआउद्वह (स्त्री॰ उद्वहा)किशोर वर्ष से १५ वर्ष तक की अवस्था का । यौ॰.—किशोरावस्थाकुमार पाँच वर्ष की आयु का बालकद्वितीय दूसरापुरंध्रि पुरंध्री संज्ञा स्त्री॰हर्षयित्नु आनंददायकउपर दे॰ 'ऊपर'अंगज शरार से उत्पन । तन से पैदाअदेय न देने योग्य । जिसे न दे सकेंवंशज बाँस का चावल या बीजदायाद जिसे दाय मिले । जो दाय का अधिकारी हो । जिसे संबंध के कारण किसी की जायद…परंपर एक के पीछे दूसरा ऐसा क्रम । अनुक्रम । चला जाता हुआ सिलसिलावालेय गधाशरीरज रोग । बीमारीतनूरुह रोम । लोम । रोआँदायभाग पैतृक धन का विभागआत्माधीन अपने वश मेंवंशांकुर बाँस का कोपल । करइलआत्मभू अपने शरीर से उत्पन्नलाल छोटा और प्रिय बालक । प्यारा बच्चानंदिवर्धन शिवछावा बच्चा । शिशुबचवा † संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें