🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:52:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्वितीय
dvitīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्वितीय १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ द्वितीया] दूसरा ।
द्वितीय २ संज्ञा पुं॰
१. पुत्र । विशेष— आत्मा ही पुत्र रूप से जन्म ग्रहण करता है । इससे यह नाम पड़ा ।
२. साथी । सहायक । मित्र (विशेषतः समासांत में प्रयुक्त) ।
३. जोड़ । समकक्ष (को॰) ।
४. वर्ग का दूसरा अक्षर —ख, छ, ठ, थ और फ (को॰) ।
५. मध्यम पुरुष (व्याकरण) ।
६. आधा । अर्धभाग (को॰) ।
द्वितीय क्रि॰ वि॰ [सं॰ द्वितीयम्] दूसरी बार । फिर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वितीय mf(आ)n. (fr. द्वि, Pāṇ. v, 2, 54; decl. i, 1, 36, Vārtt. 3, Pat. cf. vii, 3, 115) second, RV. &c. &c.
द्वितीय m. companion, fellow (friend or foe), ŚBr.; MBh. &c.
ifc. doubled or accompanied by, furnished with (cf. a-, छाया-, धनुर्- &c.)
the 2nd in a family (i.e. a son, L.; cf. AitBr. vii, 29)
the 2nd letter of a Varga i.e. the surd aspirate, Prāt.; Pāṇ. &c.
द्वितीय mfn. (Pāṇ. v, 3, 49) forming the 2nd part or half of anything, with भाग m. half of (gen.), Mn. iv, 1 &c.
द्वितीय n. the half (at the beginning or end of a comp.), Pāṇ.; ib., ii, 2, 3, Kāś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (506,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वितीय a. Second; त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं U. 3. 26; Me. 83; R. 3. 49. --यः 1 The second in a family, a son --2 A companion, partner, friend; (usually at the end of comp.); प्रयतपरिग्रहद्वितीयः R. 1. 95; Ku. 3. 35; so छाया˚, दुःख˚ &c. --3 The second letter of a class. --4 The second person (in gram.). --या 1 The second day of a lunar fortnight. --2 A wife, companion, partner. --3 (In gram.) The accusative case. --यं The half. --यं ind. A second time, again. --Comp. --आश्रमः the second stage or period of the religious life of a Brāhmaṇa, i. e. गार्हस्थ्य. --वयस् a. having arrived at the second stage of life.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0588-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वितीयं, त्रि, (द्वयोः पूरणम् । द्वि + “द्वेस्तीयः ।” ५ । २ । ५४ । इति तीयः ।) द्वयम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । १७७ ॥ (यथा, रघुः । २ । ४९ । “तथा विदुर्मो मुनयः शतक्रतुं द्वितीयगामी न हि शब्द एष नः ॥”)
द्वितीयः, पुं, (द्बयोः पूरणः । आत्मनो द्बितीयत्वादे- वास्य तथात्वम् ।) पुत्त्रः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-768-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
द्वितीयकद्वितीयकुलधारकद्वितीयचक्रवर्तिलक्षणद्वितीयचक्रवर्तिलक्षणदीधितिटीकाद्वितीयचक्रवर्तिलक्षणप्रकाशद्वितीयचक्रवर्तिलक्षणरहस्यद्वितीयचक्रवर्तिलक्षणानुगमद्वितीयतन्त्रद्वितीयताद्वितीयतालद्वितीयत्रिफलाद्वितीयत्वद्वितीयप्रगल्भलक्षणद्वितीयप्रगल्भलक्षणानुगमद्वितीयमिश्रलक्षणद्वितीयमिश्रलक्षणप्रकाशद्वितीयमिश्रलक्षणविवेचनद्वितीयमिश्रलक्षणानुगमद्वितीयम्द्वितीयवत्द्वितीयवयस्द्वितीयस्वरद्वितीयस्वलक्षणद्वितीयस्वलक्षणटीकाद्वितीयस्वलक्षणदीधितिटीकाद्वितीयस्वलक्षणरहस्यद्वितीयस्वलक्षणानुगमद्वितीयस्वलक्षणालोकद्वितीयाद्वितीयाकल्पद्वितीयाकृद्वितीयाकृतद्वितीयाचन्द्रद्वितीयातन्त्रद्वितीयादिव्युत्पत्तिवादद्वितीयाभाद्वितीयार्चनकल्पलताद्वितीयार्चनचन्द्रिकाद्वितीयाश्रमद्वितीयिक
🔁 जिनके अर्थ में "द्वितीय" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें