🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:46:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आचरित
ācarita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आचरित १ वि॰ [सं॰]
१. किया हुआ । अनुष्ठान किया हुआ ।
२. नित्य का । रोजमर्रा का । नियमित [को॰] ।
३. व्यवहृत, जैसे—स्थान [को॰] ।
आचरित २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धर्मशास्त्र के अनुसार ऋणी से धन लेने के पाँच प्रकार के उपायों में से एक । ऋणी के स्त्री, पुत्र, पशु आदि को लेकर या उसके द्वार पर धरना देकर ऋण को चुका लेना ।
२. चरित्र । व्यवहार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-चरित mfn. passed or wandered through, frequented by, MBh. iii, 2651; R.; BhP. &c.
observed, exercised, practised, MBh. i, 7259, &c.
(in Gr.) enjoined, fixed by rule, RPrāt.; Pāṇ. i, 4, 51 Comm.
आ-चरित n. approaching, arrival, PārGṛ.
conduct, behaviour, BhP.
the usual way (of calling in debts), Mn. viii, 49.
distress for debt (in the legal sense), Mn. viii, 49.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (131,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आचरित p. p. 1 Done, observed, practised, as a rite or usage &c. --2 Usual, customary. --3 Enjoined, fixed by rule. --तं 1 Conduct, behaviour. --2 One of the five means of recovering or paying back debt; [] Ms. 8. 49; see also Bṛhaspati quoted by Kull.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0229-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आचरित न० आ + चर--भावे क्त । १ आचारे “वाग्देवताचरित चित्रितचित्त सद्मा” जयदेवः । २ ऋणिकादृण ग्रहणोपायभेदे । “धर्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च । प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन बलेन च” मनुः । “तत्र ऋणिको यदि निःस्वो व्यवहारेण दापयितव्यः अन्यत् कर्म्मोपकरणं धनं दत्त्वा कृषिबाणिज्यादिना व्यवहारयितव्यः तदुत्पन्नं धनं तस्मात् गृह्णीयादिति” मेधा० । छसाचरितबलान्याह वृह० । “छद्मना याचितं चार्थमानीय ऋणिकाद्धनी । अन्याहृतादि व्याहृत्य दाप्यते तत्र सोपधिः । दारपुत्रप- शून् हृत्वा कृत्वा द्वारोपवेशनम् । यत्रार्थोदाप्यतेऽर्थं स्वं तदाचरितमुच्यते । बद्ध्वा स्वगृहमानीय ताडनार्थै रुपक्रमैः । ऋणिकोदाप्यते यत्र बलात्कार स उच्यते” कुल्लू० धृता । कर्मणि घञ् । ३ अनुष्ठिते त्रि० । “जलं वामकरे कृत्वा या सन्ध्याऽऽचरिता द्विजैः” काशो ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0630,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आचरितं, त्रि, (आङ् + चर् + क्तः) कृताचरणं । (“जलं वामकरे कृत्वा या सन्ध्याचरिता द्विजैः” । इति काशीखण्डे ।) व्यवहृतं ॥ (यदुक्तं । “दारपुत्त्रपशून् हत्वा कृत्वा द्वारोपवेशनं । यत्रार्थो दाप्यतेऽर्थं स्वं तदाचरितमुच्यते” ॥ एतत्तु पारिभाषिकं ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-168-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आचरित" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें