🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:35:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुत्रक
putraka
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुत्रक m. a little son, boy, child (often used as a term of endearment; ifc. f(इका). ), RV. &c. &c.
a puppet, doll, figure of stone or wood or lac &c. (cf. कृत्रिम-, जतु-, शिला-; g. यावादि)
a rogue, cheat, L.
a species of small venomous animal (enumerated among the Mūṣikas), Suśr.
a grasshopper, L.
a fabulous animal with 8 legs (= शरभ), W.
hair, L.
a species of tree, L.
a grinding-stone, Gobh., Sch.
N. of the supposed founder of Pāṭaliputra, Kathās.
of a mountain, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (633,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुत्रकः [पुत्र अनुकंपायां संज्ञायां वा कन् स्वार्थे क वा] 1 A little son or boy, boy, chap, lad (often used as a term of endearment). --2 A doll, puppet; Ku. 1. 29. --3 A rogue, cheat. --4 A locust, grass-hopper. --5 A fabulous animal with eight feet (शरभ). --6 Hair. --7 A pitiable person.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0708-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुत्रक पु० पुत्त्र + अनुकम्बायां संज्ञायां वा कन् स्वार्थे क वा । १ अनुकम्पितपुत्रे २ पुत्रमात्रे च अष्टापदे ३ शरभे पशुभेदे पुंस्त्री० । ४ धूर्त्ते ५ शैलभेदे ६ वृक्षभेदे च मेदि० ७ पतङ्गे ८ अनुकम्प्यजने च शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4358,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुत्त्रकः, पुं, (पुत्त्र + स्वार्थे संज्ञायामनुकम्पायां वा कन् ।) पुत्त्रः । (यथा, विष्णुपुराणे । १ । ११ । २१ । तथापि दुःखं न भवान् कर्त्तुमर्हति पुत्त्रक ! । यस्य यावत् स तेनैव स्वेन तुष्यति बुद्धिमान् ॥”) शरभः । धूर्त्तः । शैलविशेषः । वृक्षभेदः । इति मेदिनी । के, १२४ ॥ पतङ्गकः । अनुकम्पान्वित- जनः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-169-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें