🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:10:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कापिल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कापिल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कापिल

अर्थ: अण् कपिल से सम्बन्ध रखने वाला या कपिल का

संस्कृत: साङ्ख्यशास्त्रज्ञः · पर्याय: साङ्ख्य

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कापिल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कापिल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कापिल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकापिलःकापिलौकापिलाः
द्वितीयाकापिलम्कापिलौकापिलान्
तृतीयाकापिलेनकापिलाभ्याम्कापिलैः
चतुर्थीकापिलायकापिलाभ्याम्कापिलेभ्यः
पञ्चमीकापिलात् / कापिलाद्कापिलाभ्याम्कापिलेभ्यः
षष्ठीकापिलस्यकापिलयोःकापिलानाम्
सप्तमीकापिलेकापिलयोःकापिलेषु
सम्बोधनहे कापिलहे कापिलौहे कापिलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कापिल
कापिल
kāpila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सत्कार्यवादी (2.7.8) सांख्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कापिल १ वि॰ [सं॰]
१. कपिल संबंधी । कपिल का ।
२. भूरा ।
कापिल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह दार्शनिक सिद्धांत जिसके प्रवर्तक कपिलाचार्य थे । सांख्य दर्शन ।
२. कपिल के दर्शन का अनुयायी ।
३. भुरा रंग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कापिल mf(ई)n. (fr. कपिल), peculiar or belonging to or derived from Kapila, MBh.; R.
of a tawny or brownish colour, L.
कापिल m. a follower of the teacher Kapila, follower of the Sāṅkhya system of philosophy (founded by Kapila), MBh. xii; Kāvyād.; Hcar.
a tawny colour, L.
कापिल n. N. of wk. by Kapila (= साङ्ख्य, or according to others an Upa-purāṇa), Pañcar.
(with तीर्थ) N. of a Tīrtha, SkandaP.; KapSaṃh.
कापिल mfn. derived from a brownish cow, Parāś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (271,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कापिल a. (ली f.) 1 Peculiar or belonging to Kapila. --2 Taught by, or derived from, Kapila. --लः 1 A follower of the Sāṃkhya system of philosophy propounded by Kapila. --2 Tawny colour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0393-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कापिल त्रि० कापिलं तदुक्तशास्त्रं वेत्त्यधीते वाऽण् । १ कपिल- शास्त्रज्ञे २ तदध्येतरि च हेम० । कपिलेन प्रोक्तम् अण् तस्येदं वा अण् । ३ कपिलप्रोक्ते ४ तत्सम्बन्धिनि शास्त्रे न० कपिलशब्दे तत्प्रोक्तविषया दर्शिताः । “मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः” भा० शा० ३०३ । “बुद्धिश्च परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम्” “पितु र्नियो- गाज्जग्राह शुको धर्म्मभृतां वरः । योगशास्त्रं च निखिलं कापिलञ्चैव भारत!” भा० शा० ३२७ अ० । स्वार्थेऽण् । ५ षिङ्गलवर्ण्णे पु० ६ तद्वति त्रि० भरतः कपिलमधिकृत्य कृतोग्रन्थः अण् । ६ कपिलाधिकारेण कृते उपपुराणभेदे “अन्यान्युपपुराणानि मुनिभिः कथितानि तु” इत्युपक्रम्य “कापिलं मानवञ्चैव तथैवोशनसेरितम्” । हेमा० दा० ख० कूर्म्मपु० उपपुराणगणने उक्तम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1887,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कापिलः, पुं, (कपिलेन प्रोक्तं शास्त्रं वेत्ति अधीते वा इति अण् ।) साङ्ख्यशास्त्रज्ञः । इति हेमचन्द्रः ॥ (कपिलमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः । अण् । कपिलाधि- कारेण कृत उपपुराणभेदः । यथा कूर्म्मपुराणे । “कापिलं मानवञ्चैव तथैवोशनसेरितम्” ॥) पिङ्गलवर्णः । तद्वति त्रि । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-085-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कापिलकापिल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कापिल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कापिल 📚 ➤ अण् कपिल से सम्बन्ध रखने वाला या कपिल का
संस्कृत: साङ्ख्यशास्त्रज्ञः · पर्याय: साङ्ख्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कापिल 📚कपिल संबंधी । कपिल का🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कापिल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें