🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:39:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कामल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कामल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कामल

अर्थ: कामासक्त, कामुक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कामल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कामल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कामल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकामलःकामलौकामलाः
द्वितीयाकामलम्कामलौकामलान्
तृतीयाकामलेनकामलाभ्याम्कामलैः
चतुर्थीकामलायकामलाभ्याम्कामलेभ्यः
पञ्चमीकामलात् / कामलाद्कामलाभ्याम्कामलेभ्यः
षष्ठीकामलस्यकामलयोःकामलानाम्
सप्तमीकामलेकामलयोःकामलेषु
सम्बोधनहे कामलहे कामलौहे कामलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कामल
कामल
kāmala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कामल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक रोग । विशेष—इसमें पित्त की प्रबलता से रोगी के शरीर का रंग पीला पड़ जाता है, आँखे और नख विशेष पीले जान पड़ते हैं, शरीर अशक्त रहता है और भोजन में अरुचि रहती है ।
२. वसंत काल ।
३. रेगिस्तान (को॰) ।
कामल २ वि॰ कामी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कामल mfn. libidinous, lustful, L.
कामल m. the spring, L.
dry and sterile soil, desert, L.
कामल m. f. a form of jaundice, Suśr.; Hcat.
excessive secretion or obstruction of bile, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (273,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कामल a. Lustful, libidinous. --लः 1 The spring. --2 A desert. --3 Excessive obstruction of bile.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0395-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कामल त्रि० कम--कलच् । १ कामुके । आधारे कलच् । २ वसन्तकाले पु० कस्य जलस्यामलोऽसम्बन्धो यत्र । ३ मरुदेशे च मेदिनी । ४ रोगप्तेदे पुंस्त्री मेदि० । तन्निदा- नादि । “पाण्डुरोगी च योऽत्यर्थं पित्तलानि निषे- वते । तस्य पित्तमसृङ्मांसं दग्ध्वा रोगाय कल्पते” निदानम् । “हरिद्रनेत्रः सुभृशं हारिद्रदृङ्नखाननः । रक्तपित्तशकृन्मूत्रो भेदकर्णो हतेन्द्रियः । दाहाविपाक- दौर्बल्यसदनारुचिकर्षितः । कामला बहुपित्तैषा कोष्ठ- शाखाश्रया मता । कालान्तरात् खरीभूता कृछ्रा स्यात् कुम्भकामला । तस्य सम्प्रप्तिः । तस्यारिष्टलक्षणं यथा । कृष्णप्रीतशकृन्मूत्रो भृशं शूनश्च भानवः । स रक्ताक्षिमुख- च्छर्द्दिविण्मूत्री यस्य ताम्यति । दाहारुचितृषानाह- तन्त्रामोहसमन्वितः । नश्यति श्वासकाशार्त्तो विड्भेदी कुम्भकामली । छर्द्यरोचकहृल्लासज्वरक्लोमनिपीडितः । नष्टाग्निसंज्ञः क्षिप्रं हि कामलावान् विपद्यते” माधव- निदानम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1899,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कामलः, पुं, स्त्री, (कम + णिच् + कलच् ।) रोग- विशेषः । काँओल कामला इति च प्रसिद्धिः । इति मेदिनी ॥ तस्य निदानसम्प्राप्ती यथा, -- “पाण्डुरोगी च योऽत्यर्थं पित्तलानि निषेवते । तस्य पित्तमसृङ्मांसं दग्ध्वा रोगाय कल्पते” ॥ तस्य लक्षणम् । “हारिद्रनेत्रः सुभृशं हारिद्रत्वङ्नखाननः । रक्तपीतशकृन्मूत्रो भेकवर्णो हतेन्द्रियः ॥ दाहाविपाकदौर्ब्बल्यसदनारुचिकर्षितः । कामला बहुपित्तैषा कोष्ठशाखाश्रया मता । कालान्तरात् खरीभूता कृच्छ्रा स्यात्कुम्भकामला” ॥ [] तस्यारिष्टलक्षणम् । “कृष्णपीतशकृन्मूत्रो मृशं शूवश्च मानवः । सरक्ताक्षिमुखच्छर्द्दिविण्मूत्रो यश्च ताम्यति ॥ दाहारुचितृडानाहतन्द्रामोहसमन्वितः । नश्यति श्वासकासार्त्तो विड्भेदी कुम्भकामली” ॥ इति माधवकरः ॥
कामलः, पुं, (कामयते अभीष्टमस्मिन् । कम + अ- धिकरणे + कलच् ।) वसन्तकालः । मरुभूमिः । (कामं लाति गृह्णातीति । काम + ला + कः ।) का- मुके त्रि इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-089-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कामल" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कामलकामल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कामल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कामल 📚 ➤ कामासक्त, कामुक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कामल 📚एक रोग । विशेष—इसमें पित्त की प्रबलता से रोगी के शरीर का रंग पीला पड़ …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें