🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:13:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कामि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कामि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कामि

अर्थ: णिनि कामासक्त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कामिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. कामिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. कामिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. कम् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कामिन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकामिकामिनीकामीनि
द्वितीयाकामिकामिनीकामीनि
तृतीयाकामिनाकामिभ्याम्कामिभिः
चतुर्थीकामिनेकामिभ्याम्कामिभ्यः
पञ्चमीकामिनःकामिभ्याम्कामिभ्यः
षष्ठीकामिनःकामिनोःकामिनाम्
सप्तमीकामिनिकामिनोःकामिषु
सम्बोधनहे कामिन् / हे कामिहे कामिनीहे कामीनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कामिन्
कामिन्
kāmin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कामिन् mfn. desirous, longing after (acc. or in comp.)
loving, fond, impassioned, wanton
amorous, enamoured, in love with (acc. or with सह or सार्धम्), RV.; AV.; ŚāṅkhŚr.; MBh.; R.; Śak. &c.
कामिन् (ई), m. a lover, gallant, anxious husband
the ruddy goose (चक्र-वाक), L.
a pigeon, L.
Ardea Sibirica, L.
a sparrow, L.
N. of Śiva, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (273,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कामिन् a. (नी f.) [कम्-णिनि] 1 Lustful. --2 Desirous. --3 Loving, fond. --m. 1 A lover, a lustful person (paying particular attention to ladies); त्वया चंद्रमसा चातिसंधीयते कमिजनसार्थः Ś. 3; त्वां कामिनो मदनदूतिमुदाहरंति V. 4. 11; Amaru. 2; M. 3. 14. --2 A uxorious husband. --3 The ruddy goose or चक्रवाक bird. --4 A sparrow. --5 An epithet of Śiva. --6 The moon. --7 A pigeon. --8 The Supreme being. --नी 1 A loving, affectionate, or fond woman; Ms. 8. 112. --2 A lovely or beautiful woman; उदयति हि शशांकः कामिनीगंडपांडुः Mk. 1. 57; केषां नैषा कथय कविताकामिनी कौतुकाय P. R. 1. 22. --3 A woman (in general); मृगया जहार चतुरेव कामिनी R. 9. 69; Me. 63; Rs. 1. 28. --4 A timid woman. --5 Spirituous liquor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0395-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कामिन् त्रि० कम--णिङ्--णिनि । १ कामनायुक्ते २ अति- शयस्मरवेगयुक्ते च । “स बभूव ततः कामी तया सार्द्ध- मकामया” भा० आ० ४१८४ श्लो० । स्त्रियां ङीप् ङी- बन्तः ३ स्त्रीसामान्ये । काम + भूम्नि प्राशस्त्ये वा इनि ङीप् । ४ अतिस्मरवेगयुक्तायां स्त्रियां ५ सुन्दर्य्यां च स्त्री अमरः । “केषां नैषा भवतिकविता कामिनी कौतुकाय” प्रसन्नरा० । “मधूनि वक्त्राणि च कामिनीनामामोदकर्म्म व्यति- हारमीयुः” माघः । ६ भीरुस्त्रियां ७ वन्दायां (पर- गाछा) मेदि० । ८ दारुहरिद्रायां सुन्दरवर्णवत्त्वात् तस्या तथात्वम् ९ सुरायाञ्च स्त्री राजनि० । तस्याः कामा- धिक्यसम्पादकत्वात्तथात्वम् । प्रशस्तः कामोऽस्त्यस्य इनि । १० सत्यसङ्कल्पे परमेश्वरे पु० । “कामी कान्तः कृतागमः” विष्णुस० । ११ चक्रवाके १२ पारावते च पुंस्त्री मेदि० १३ चटके पुंस्त्री शब्दर० एतेषां कामातिशयवत्त्वात्तथा- त्वम् । १४ चन्द्रे पु० त्रिका० कामोद्दीपकत्वात्तस्य तथात्वम् । १५ ऋषभोषधौ पु० सेवनेन कामपोषणात्तस्य तथात्वम् । १६ सारसपक्षिणि च पुंस्त्री राजनि० कामुकत्वात्तस्य तथात्त्वम् । सर्वत्र स्त्रियां ङीप् १७ कामशक्तिभेदे स्त्री । कामिनीविरागानुरागचिह्नतत्सेवप्रकारादिः वृ० स० दर्शितो यथा “शस्त्रेण वेणीविनिगूहितेन विदूरथं (राजभेदम्) स्वा महिषी जघान । विषप्रदिग्धेन च नूपुरेण देवी विरक्ता किल काशीराजम् । एवं विरक्ता जनयन्ति दोषान् प्राणच्छिदोऽन्यैरनुकीर्त्तितैः किम्? । रक्ता विरक्ताः पुरुषैरतोऽर्थात् परीक्षितव्याः प्रमदाः प्रयत्नात् । स्नेहं मनोमवकृतं कथयन्ति भावान्नाभीभुजस्तनविभूषण- दर्शनानि । वस्त्राभिसंयमनकेशविमोक्षणानि भ्रूक्षेपकम्पित- कटाक्षनिरीक्षणानि । उच्चेःष्ठीवनमुत्कटप्रहसितं शर्य्या- सनोत्सर्पणं गात्रास्फोटनजृम्भणानि सुलभद्रव्याल्प- सम्प्रार्थना । बालालिङ्गनचुम्बनान्यमिमुखे सख्याः समालोकनं दृक्पातश्च पराङ्नुखे गुणकथा कर्णस्य कण्डूयनम् । इमां च विन्द्यादनुरक्तचेष्टां प्रियाणि वक्ति [] स्वधनं ददाति । विलोक्य संहृष्यति वीतरोषा प्रमार्ष्टि दोषान् गुणकीर्तनेन । तन्मित्रपूजा तदरिद्विषत्वं कृतस्मृतिः प्रोषितदौर्मनस्यम् । स्तनौष्ठदानान्युपगूहनं च स्वेदोऽथ चुम्बाप्रथमाभियोगः । विरक्तचेष्टा भ्रुकुटीमुखत्वं पराङ्मु- खत्वं कृतविस्मृतिश्च । असंभ्रमोदुष्परितोषता च तद्द्विष्ट- मैत्री परुषं च वाक्यम् । स्पृष्ट्वाथवालोक्य धुनोति गात्र करोति गर्वं न रुणद्धि यान्तम् । चुम्बाविरामे वदनं प्रमार्ष्टि पश्चात्समुत्तिष्ठति पूर्वसुप्ता । भिक्षाणिका प्रव्र- जिता दासी धात्री कुमारिका रजिका । मालाकारी दुष्टाङ्गना सखी नापिती दूत्यः । कुलजनविनाशहेतु- र्दूत्यो यस्मादतः प्रयत्नेन । ताभ्यः स्त्रियोऽभिरक्ष्या वंशयशोमानवृद्यथम् । रात्रीविहारजागररोगव्यपदेश- परगृहेक्षणिकाः । व्यसनोत्सवाश्च संकेतहेतवस्तेषु रक्ष्या- श्च । आदौ नेच्छति नोज्झति स्मरकथां व्रीडावि- मिश्रालसा मध्ये ह्रीपरिवर्ज्जिताभ्युपरमे लज्जाविन- म्रानना । भावैर्नैकविधैः करोत्यभिनयं भूयश्च या सादरा बुद्धा पुम्प्रकृतिं च यानुचरति ग्लानेतरैश्चेष्टितैः । स्त्रीणां गुणा यौवनरूपवेषदाक्षिण्यविज्ञानविलासपूर्वाः । स्त्री- रत्नसञ्ज्ञा च गुणान्वितासु स्त्रीव्याधयो ऽन्याश्चतुरस्य पुंसः । न ग्राम्यवर्णैर्मलदिग्धकाया निन्द्याङ्गसम्बन्धिकथां च कुर्य्यात् । न चान्यकार्य्यस्मरणं रहःस्था मनो हि मूलं हरदग्धमूर्त्तेः । श्वासं प्रकम्पेण समं त्यजन्ती बाहू- पधानस्तनदानदक्षा । सुगन्धकेशा प्रसभोपरागा सुप्ते ऽनुसुप्ता प्रथमं विबुद्धा । दुष्टस्वभावाः परिवर्जनीया विमर्दकालेषु च न क्षमा याः । यासाममृग
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कामिकामिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कामिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | कामिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कामि 📚 ➤ णिनि कामासक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कामिन् 📚mfn. desirous, longing after (acc. or in comp.)🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें