🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:20:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कायमान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कायमान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कायमान

अर्थ: शरीर की माप

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कायमान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कै + भावकर्म-शानच्
  2. कायमान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कै + भावकर्म-शानच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कायमान (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकायमानम्कायमानेकायमानानि
द्वितीयाकायमानम्कायमानेकायमानानि
तृतीयाकायमानेनकायमानाभ्याम्कायमानैः
चतुर्थीकायमानायकायमानाभ्याम्कायमानेभ्यः
पञ्चमीकायमानात् / कायमानाद्कायमानाभ्याम्कायमानेभ्यः
षष्ठीकायमानस्यकायमानयोःकायमानानाम्
सप्तमीकायमानेकायमानयोःकायमानेषु
सम्बोधनहे कायमानहे कायमानेहे कायमानानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कै (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकायतिकायतःकायन्ति
मध्यमकायसिकायथःकायथ
उत्तमकायामिकायावःकायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कायति · लिट्: चकौ · लुट्: काता · लृट्: कास्यति · लोट्: कायतात् · लङ्: अकायत् · विधिलिङ्: कायेत् · आशीर्लिङ्: कायात् · लुङ्: अकासीत् · लृङ्: अकास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कान · ण्वुल्: कायकः · तृच्: काता · यत्: केयः · तव्य: कातव्यः · अनीयर्: कानीयः · क्त: कातः · क्तवतु: कातवान् · शतृ: कायन् · स्य-शतृ: कास्यन् · क्त्वा: कात्वा · ल्यप्: प्रकाय · तुमुन्: कातुम् · णमुल्: कायम् · घञ्: कायः · क्तिन्: काति · क्वसु: चकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कायमान
कायमान
kāyamāna
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कायमान n. a hut made of grass or thatch, Kād.; Vāsav.
2. कायमान mfn. (pr. p. Ā. √ 3. का?) shunning, avoiding, RV. iii, 9, 2,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (274,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कायमानं A hut made of thatch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0396-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कायमान न० कायस्य मानमिव मानमस्य । २ पर्ण्णकुटीरे त्रिका० । तस्य विशालत्वाभावेन काममात्रपरिच्छेदकत्वा- त्तन्मानत्वम् । ६ त० । २ देहपरिमाणे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1931,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कायमानं, क्ली, (कायस्य मानमिव मानमस्य ।) तृण- कुटीरः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-093-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कायमानकायमान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कै + भावकर्म-शानच् 📚
अन्य सम्भावना: कायमान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कै + भावकर्म-शानच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कायमान 📚 ➤ शरीर की माप
संस्कृत: शब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कायमान 📚n. a hut made of grass or thatch, Kād.; Vāsav🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कायमान = काय + मान तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • कायमान: कै + भावकर्म-शानच् — कर्मणि वर्तमान कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें