🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:01:01 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कायव्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कायव्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कायव्यः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: N. of a man, MBh. xii, 4854 ff.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कायव्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कायव्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकायव्यःकायव्यौकायव्याः
द्वितीयाकायव्यम्कायव्यौकायव्यान्
तृतीयाकायव्येनकायव्याभ्याम्कायव्यैः
चतुर्थीकायव्यायकायव्याभ्याम्कायव्येभ्यः
पञ्चमीकायव्यात् / कायव्याद्कायव्याभ्याम्कायव्येभ्यः
षष्ठीकायव्यस्यकायव्ययोःकायव्यानाम्
सप्तमीकायव्येकायव्ययोःकायव्येषु
सम्बोधनहे कायव्यहे कायव्यौहे कायव्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कायव्य
कायव्य
kāyavya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कायव्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] महाभारत में वर्णित एक द्स्यु सरदार का नाम । विशेष—यह बड़ा धर्मपरायण था और साधुओं तथा तपस्वियो को सेवा करता था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कायव्य m. N. of a man, MBh. xii, 4854 ff.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (274,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कायव्य पु० भारतोक्ते दस्युप्रभुभेदे तदुत्पत्तिकथादि भा० शा० १३५ अ० यथा । “निषाद्यां क्षत्रियाज्जातः क्षत्रधर्मानुपालकः । काय- व्यो नाम नैषादिर्दस्युत्वात् सिद्धिमाप्तवान् । अरण्ये सायं पूर्व्वाह्णे मृगयूथप्रकीपिता । विधिज्ञो मृगजातीनां नैषादानाञ्च कोविदः । सर्व्वकालप्रदेशज्ञः पारियात्र- चरः सदा । धर्भज्ञः सर्व्वभूतानाममोघेषुर्दृढायुधः । अप्यनेकशता सेना एक एव जिगाय सः । स वृद्धावन्ध- बधिरौ महारण्येऽभ्यपूजयत् । मधुमांसैर्मूलफलैरन्नैरु- च्चावचैरपि । सत्कृत्य भोजयामास मान्यान् परिचचार च । आरण्यकान् प्रव्रजितान् ब्राह्मणान् परिपूजयन् । अपि तेभ्यो मृगान् हत्वा निनाय सततं वने । येऽस्मान्न प्रतिगृह्णन्ति दस्युतो जनशङ्कया । तेषामासज्य गेहेषु कल्य एव स गच्छति । बहूनि च सहस्राणि ग्रामणीत्वे- ऽभिवव्रिरे । निर्मर्य्यादानि दस्यूनां निरनुक्रोशवर्त्तिनाम् । दस्यवः ऊचुः । मुहूर्त्तदेशकालज्ञः प्राज्ञः शूरो दृढ- व्रतः । ग्रामणीर्भव नो मुख्यः सर्वेषामेव सङ्गतः । यथा यथा वक्ष्यसि नः करिष्यामस्तथा तथा । पालयास्मान् यथान्यायं यथा माता यथा पिता । कायव्य उवाच । सा बधास्त्वं स्त्रियं भीरुं मा शिशुं मा तपस्विनम् । नायुध्यमानो हन्तव्यो न च ग्राह्या बलात् स्त्रियः । सर्व्वथा स्त्री न हन्तव्या सर्व्वसत्त्वेषु केनचित् । नित्यन्तु ब्राह्मणे स्वस्ति योद्धव्य्ञ्ज तदर्थतः । सत्यञ्च नाभिहन्तव्यं सारबिघ्नञ्च मा कृथाः । पूज्यते यत्र देवाश्च पितरोऽतिथ- यस्तथा । सर्व्वभूतेष्वपि च वै ब्राह्मणो मोक्षमर्हति । कार्य्या चोपचितिस्तेषां सर्व्वस्वेनापि या भवेत् । यस्य ह्येते सम्प्ररुष्टा मन्त्रयन्ति पराभवम् । न तस्य त्रिषु लोकेषु त्राता भवति कश्चन । यो ब्राह्मणान् परिवदेद्वि- नाशञ्चापि रोचयेत् । सूर्य्योदय इव ध्वान्ते ध्रुवं तस्य परा- भवः । इहैव फलमासीनः प्रत्य काङ्क्षेत सर्वशः । ये ये नो न प्रदास्यन्ति तांस्तांस्तेनाभियास्यति । शिष्ठ्यर्थं विहितो दण्डो न वृद्ध्यर्थं विनिश्चयः । ये च शिष्टान् प्रवाधन्ते दण्डस्तेषां बधः स्मृतः । ये च राष्ट्रापरोधेन वृद्धिं कुर्वन्ति केचन । तदैव तेऽनुमीयन्ते कुणपे क्रमयो यथा । ये पुनर्द्धर्म्मशास्त्रेण वर्त्तेरन्निह दस्यवः । अपि ते दस्यवो भूत्वा क्षिप्र सिद्धिमवाप्नुयुः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1931,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कायव्यःकायव्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कायव्यः 📚 ➤ महाभारत में वर्णित एक द्स्यु सरदार का नाम । विशेष—यह बड़ा धर्मपरायण था… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): N. of a man, MBh. xii, 4854 ff.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कायव्य 📚महाभारत में वर्णित एक द्स्यु सरदार का नाम । विशेष—यह बड़ा धर्मपरायण था…🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬