🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:14:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कायिका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कायिका

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कायिका

अर्थ: काय - वुञ् - टाप्, इत्वम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कायिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. कायिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. कायिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. कायिक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. कायिका (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. कायिक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कायिका (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकायिकाकायिकेकायिकाः
द्वितीयाकायिकाम्कायिकेकायिकाः
तृतीयाकायिकयाकायिकाभ्याम्कायिकाभिः
चतुर्थीकायिकायैकायिकाभ्याम्कायिकाभ्यः
पञ्चमीकायिकायाःकायिकाभ्याम्कायिकाभ्यः
षष्ठीकायिकायाःकायिकयोःकायिकानाम्
सप्तमीकायिकायाम्कायिकयोःकायिकासु
सम्बोधनहे कायिकेहे कायिकेहे कायिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कायिका
कायिका
kāyikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कायिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] मूलधन के रूप में दिए हुए ऋण के बदले मिलनेवाला ब्याज । सूद [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कायिका f. (with or without वृद्धि), interest obtained from capital, &c., Mn. viii, 153; Gaut. xii, 35. [कायिका वृद्धि f. interest consisting in the use of an animal or any capital stock pawned or pledged; service rendered by the body of an animal (as a cow, &c.) pledged and used by the person to whom it is pledged; or (according to some) interest of which the payment does not affect the principal.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (274,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कायिका स्त्री कायेन तद्व्यापारेण निर्वृत्ता ठक् । १ बली- बर्द्धादिकायपरिश्रमसाध्ये वृद्धिभेदे । “दोहवाह्यकर्मयुता कायिका समुदा हृता” व्यासः । सूलधनाविरोधेन प्रत्यहमधमर्ण्णदेयपणपादादिरूपायां २ वृद्धौ च । “काया- विरोधिनी शश्वत् पणपादाद्या तु कायिका” नारदः । ऋणादानशब्दे विवृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1936,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कायिकाकायिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कि + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: कायिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | कायिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कायिका 📚 ➤ काय - वुञ् - टाप्, इत्वम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कायिका 📚मूलधन के रूप में दिए हुए ऋण के बदले मिलनेवाला ब्याज । सूद🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कायिका: कि + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें