🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:39:15 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कारव्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कारव्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कारव्यः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: शतपुष्पा, कृष्णवर्णजीरकः, हिङ्गुपत्रम् · पर्याय: खराश्वा, दीप्य, मयूर, लोचमस्तक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कारवी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. कारवी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कारवी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकारवीकारव्यौकारव्यः
द्वितीयाकारवीम्कारव्यौकारवीः
तृतीयाकारव्याकारवीभ्याम्कारवीभिः
चतुर्थीकारव्यैकारवीभ्याम्कारवीभ्यः
पञ्चमीकारव्याःकारवीभ्याम्कारवीभ्यः
षष्ठीकारव्याःकारव्योःकारवीणाम्
सप्तमीकारव्याम्कारव्योःकारवीषु
सम्बोधनहे कारविहे कारव्यौहे कारव्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कारवी
कारवी
kāravī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कारवी वि॰ [सं॰ कृत्रिम] कृत्रिम । कच्चा । नकली । उ॰— दादू काया कारवी देखत ही चलि जाइ ।—दादू॰, पृ॰ ३९० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कारवी f. the Asa foetida plant or its leaf (= Hiṅgu-parṇī), L.
Celosia cristata, L.
a kind of anise (Anethum Sowa), L.
Nigella indica, Bhpr.
a kind of fennel, ib.
a small kind of gourd, L.
Carum Carvi, Bhpr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (275,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारवी स्त्री कारं वाति वा कके जलोपलक्षितवर्षाकाले रवोऽस्य कारवोमयूरस्तस्य पुच्छमिवाकारोऽस्त्यस्थ अच्, कृ हिंसायां स्वार्थेणिच्--क्विप् काः तमवति अण् वा गौरा० ङीष् । १ शतपुष्पायाम्, (मौर) २ रुद्रजटायाम्, ३ मयूर- शिस्वालतायाम् । ४ कारवेल्ले, (करेला) ५ त्वक्पत्र्याम् (तेजपात) ६ कृष्णजीरके च । ७ क्षुद्रकारवेल्ले अमरः राजनि० ८ काकयोषिति च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1942,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारवी, स्त्री, (कारं वाति । वा + कः । के जलोप- लक्षितवर्षाकाले रवो यस्य । कारवः केकावरो मयूरस्तस्य पुच्छमिवाकारोऽस्त्यस्य अच् । यद्वा कृ हिंसायां स्वार्थे णिच् ततः क्विप् । कारमवति । कर्म्म ण्यण् । गौरादित्वात् ङीष् ।) मधुरा । मौरी इति भाषा । दीप्यः । मयूरशिखा । रुद्रजटा इति भाषा । क्षेत्रयमानिका इति केचित् । सुषवी । केले जीरा इति भाषा । हिङ्गुपत्री । हिङ्गेर पाता इति भाषा । इत्यमरभरतौ ॥ क्षुद्रकारवेल्ली । इति राजनिर्घण्टः । छोट करला इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-099-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कारव्यःकारवी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: कारवी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कारव्यः 📚 ➤ कृत्रिम । कच्चा । नकली उमा-कोश
संस्कृत: शतपुष्पा, कृष्णवर्णजीरकः, हिङ्गुपत्रम् · पर्याय: खराश्वा, दीप्य, मयूर, लोचमस्तक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कारवी 📚कृत्रिम । कच्चा । नकली🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कारवी
हींग का पत्ता (२.९.४१) — पृथ्वी, बाष्पिका, कबरी, पृथु
अजमोद के नाम (२.४.१११) — खराश्वा, दीप्य, मयूर, लोचमस्तक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें